Minyatür sözlüğü
198 terim, sade bir dille. Terimin üzerine gelen bağlantıyı paylaşabilirsiniz.
Eşleşen terim bulunamadı. Başka bir yazılış deneyin.
Abbâsî (Bağdat) resmiKavram
13. yüzyılda Bağdat'ta Harîrî'nin Makâmât'ı gibi eserlerle bilinen Arap kitap resmi. Günlük hayat sahneleriyle ünlüdür.
Acâibü'l-mahlûkâtTür
Evrenin ve yaratıkların harikalarını anlatan kozmografya türü. Kazvînî'nin eseri resimli örnekleriyle ünlüdür.
AharMalzeme
Minyatür kâğıdının hazırlanmasında kullanılan nişasta veya yumurta akı esaslı kaplama. Kâğıt bununla kaplanıp cilalanınca boya yüzeyde yayılmaz, yazı ve renk keskin durur.
AharlamaTeknik
Kâğıdın ahar sürülerek hazırlanması. Kâğıdın yüzeyini düzleştirir, boya ve mürekkebin yayılmasını önler.
AlbümTür
Resim, hat ve minyatürlerin yaprak yaprak bir araya getirildiği koleksiyon cildi. İran ve Osmanlı sarayında hazırlanırdı.
Altın boya (hall-i zer)Malzeme
Altın tozunun bir bağlayıcıyla karıştırılarak fırçayla sürülecek hâle getirilmesiyle elde edilen boya. Süsleme ve yazıda kullanılır.
Anadolu SelçuklularıKavram
11. yüzyılın sonu ile 14. yüzyıl başı arasında Anadolu'da hüküm süren devlet. Konya'da sanat, mimari ve edebiyat gelişti.
ArabeskSüsleme
Sürekli kıvrılan dal ve yaprak motifleriyle oluşturulan süsleme tarzı. İslîmî ile aynı geleneğe dayanır.
Arap zamkıMalzeme
Pigmentleri kâğıda bağlayan doğal zamk. Boya tozu su ve arap zamkıyla karıştırılarak minyatür boyası elde edilir.
Aşk hikâyeleriTür
Leyla ile Mecnun, Hüsrev ile Şirin gibi klasik aşk hikâyeleri. İran ve Osmanlı minyatürünün en sevilen konularındandır.
Babür (Mughal) resmiKavram
16.–19. yüzyıllarda Hindistan'da Babür hanedanı sarayında gelişen resim. İran ve Hint geleneklerinin birleşimidir; Ekber döneminde yaygınlaştı.
BatılılaşmaKavram
18. yüzyılda Osmanlı resminde Avrupa etkisinin artması; gölgelendirme ve perspektif denemeleri bu etkinin işaretleridir.
Bizans minyatürüKavram
Bizans İmparatorluğu'nda yazma kitapların süslenmesi. Müslüman minyatürüyle karşılaştırıldığında dinî konu ağırlıklıdır.
Bordür (hâşiye)Süsleme
Sayfanın veya süsleme alanının kenarını çevreleyen şerit. Tezhipte bu şerit çiçekli, zincirli veya geometrik olabilir.
BörkKavram
Yeniçerilerin giydiği keçe başlık; arkasında omuza sarkan kumaş parçası ve önünde kaşıklık bulunur.
Buhara okuluKavram
16. yüzyılda Özbek Şeybânîler döneminde Buhara'da gelişen, Herat üslubunu sürdüren kitap resmi.
CedvelTeknik
Sayfada yazı alanının çevresine çekilen altın veya renkli çerçeve çizgileri. Sayfaya düzen kazandırır.
Celâyirli resmiKavram
14. yüzyıl sonu ve 15. yüzyıl başında Bağdat ve Tebriz'de gelişen, İlhanlı geleneğini sürdüren kitap resmi.
CiltTeknik
Kitabın kapağı ve bağlanması. Osmanlı ciltlerinde deri üzerine altın baskı, şemse ve köşebent gibi süslemeler yapılırdı.
CübbeKavram
Geniş yenli, uzun üst giysi. Ulema ve hukuk adamlarının kıyafetinin parçası olarak tasvir edilir.
ÇadırKavram
Orta Asya kökenli seyyar konut ve saray çadırı. Savaş ve av sahnelerinde hükümdarın makamını gösterir.
Çerçeve ve taşmaKavram
Klasik minyatürde figürlerin veya mimari ögelerin çerçeve dışına taşması. Bu, sahneye derinlik ve hareket katan bilinçli bir tercihtir.
Çıkma ciltTeknik
Deriden kesilmiş filigran desenlerin farklı renkli bir zeminin üzerine yerleştirilmesiyle yapılan cilt süsleme tekniği.
Çırak (şakird)Kişi/unvan
Ustanın yanında sanatı öğrenen kişi. Önce temel işleri yapar, sonra ustanın denetiminde ilerlerdi.
ÇintemaniSüsleme
Üç yuvarlak ve altında iki dalgalı şeritten oluşan motif. Kökeni konusunda görüş ayrılığı vardır; Osmanlı kumaş, çini ve minyatürlerinde görülür.
Çin etkisiKavram
Bulut, ejder, anka gibi Çin kökenli motiflerin İlhanlılar yoluyla İran ve Osmanlı sanatına girişi.
Çivit (nil)Malzeme
Bitkiden elde edilen koyu mavi boya maddesi. Minyatürde mavi ve yeşil tonların hazırlanmasında, gölgeli alanlarda kullanılır.
Çi (bulut) motifiSüsleme
Uzak Doğu'dan, İlhanlılar yoluyla İran ve Osmanlı resmine geçen kıvrımlı bulut gösterimi. Çintemani motifiyle karıştırılmamalıdır. Gökyüzü sahnelerinde sık kullanılır.
Çok sahneli kompozisyonKavram
Tek sayfada birden çok olay veya mekânın aynı anda gösterilmesi. Zaman ve mekân birbirini izleyen bölümler hâlinde tek tabloda toplanır.
Dekan resmiKavram
16.–18. yüzyıllarda Güney Hindistan'daki sultanlıklarda gelişen resim. İran, Hint ve Avrupa etkilerini birleştirir.
Dekoratif kompozisyonKavram
Resmin gerçeğe sadakatten çok düzen, ritim ve renk uyumuna göre kurulması; minyatürün temel estetik ilkesidir.
Derviş kıyafetiKavram
Dervişlerin giydiği keçe külah, hırka ve kemer gibi parçalar. Tarikatlara göre külah biçimi değişir.
Dev (div)Süsleme
İran destanlarında kahramanın karşısına çıkan, çoğu zaman boynuzlu ve kıllı tasvir edilen doğaüstü yaratık.
DivanTür
Bir şairin şiirlerinin derlendiği kitap. Resimli divanlar Osmanlı ve İran sarayında üretildi.
DivitMalzeme
Hattatların kalem, mürekkep ve kalemtıraş gibi yazı takımını taşıdığı kutu; yazı takımının kendisi için de kullanılır.
DolamaKavram
Dar yenli, uzun ve kemerle bağlanan erkek giysisi. Kaftanın altına giyilirdi.
Dört çiçek (lale, gül, karanfil, sümbül)Süsleme
16. yüzyıl Osmanlı sanatında özellikle kumaş, çini ve tezhipte öne çıkan stilize çiçek grubu.
DîbâceTeknik
Kitabın başındaki önsöz bölümü; yazarın eseri yazma nedenini ve genellikle hamisini anlattığı kısım.
DîvânîKavram
Osmanlı divan kalemlerinde kullanılan, harflerin birbirine bağlandığı kıvrımlı yazı. Fermanlarda kullanılırdı.
EbruTeknik
Kitre ile yoğunlaştırılmış suyun üstüne damlatılan boyanın kâğıda aktarılmasıyla elde edilen desen. Kitap sanatlarında kâğıt süslemesi olarak kullanılır.
Ehl-i HırefKurum
Osmanlı sarayında çalışan sanatkâr ve zanaatkâr topluluğu. Nakkaşlar, hattatlar, ciltçiler ve diğer ustalar bu topluluğa bağlıydı.
EjderSüsleme
Çin kökenli, uzun gövdeli efsanevi yaratık. İlhanlılar döneminde İran resmine girdi; Şehnâme gibi destanlarda kahramanların karşısında görünür.
EnderunKurum
Topkapı Sarayı'nın padişaha yakın iç bölümü ve burada saray görevlilerinin yetiştirildiği kurum.
EntariKavram
Uzun ve ön kısmı açık ya da düğmeli, kadın ve erkeklerin giydiği uzun giysi.
Fal-nâmeTür
Fal yorumlarını resimlerle anlatan kitap. Hz. Ca'fer-i Sâdık'a atfedilen Falnâme bu türün bilinen bir örneğidir.
FeraceKavram
Kadınların dışarı çıkarken giydiği, geniş yenli, uzun üstlük. Osmanlı kadın portrelerinde ve sokak sahnelerinde görülür.
FermanKavram
Padişahın yazılı emri. Tuğra ile onaylanır, tezhipli ve hat sanatı örnekleri taşıyabilir.
FetihnameTür
Bir fethi veya zaferi duyuran ya da anlatan yazı veya kitap.
FırçaMalzeme
Minyatür fırçaları ince detay çalışmak için hazırlanır; geleneksel olarak çoğunlukla sincap kılından yapılır. Uçları ince çizgi ve yoğun detay verecek biçimde sivridir.
GazavatnameTür
Bir hükümdarın veya komutanın savaş ve seferlerini anlatan eser.
GirihSüsleme
Düz çizgilerle birbirini kesen ve örgülenen geometrik süsleme sistemi. Mimaride ve kitap süslemelerinde kullanılır.
Gölge ve ışıkKavram
Klasik minyatürde gölge çoğunlukla gösterilmez; renkler düz lekeler hâlinde uygulanır. Avrupa etkisiyle sonraki dönemlerde, örneğin Babür ve 18. yüzyıl Osmanlı resminde, gölgelendirme görülür.
GümüşMalzeme
Minyatürde su, zırh ve ışık yansıması gibi yerlerde kullanılan metal. Zamanla oksitlenip koyulaştığı için günümüzde birçok sayfada siyahımsı görünür.
HalkârTeknik
Yalnızca altın kullanılarak yapılan tezhip. Renkli boya yerine altının tonlarından yararlanılır.
HamseTür
Beş mesneviden oluşan şiir derlemesi. Nizâmî'nin Hamse'si, resimli kitapların en çok işlenen eserlerindendir.
Hançer yaprakSüsleme
Uzun, sivri uçlu ve hafif kıvrık yaprak biçimi. Saz yolu üslubunda sıkça görülür.
HatTeknik
Yazı sanatı. Minyatürlü kitaplarda yazı ve resim birlikte tasarlanır; kitap sanatlarının temel unsurudur.
HattatKişi/unvan
Yazı sanatıyla uğraşan sanatçı. Kitap sayfalarının yazısını, levhaları ve yazı süslemelerini hazırlar.
HatâyîSüsleme
Stilize edilmiş çiçek, yaprak ve goncalardan oluşan süsleme türü. Adı, Çin yönünden gelen etkiyi anlatan "Hıtay" kelimesinden gelir; tezhip, çini ve cilt sanatlarında yaygındır.
HazineKurum
Saray hazinesi. Topkapı koleksiyonlarında "H." ile başlayan yazma numaraları, eserlerin bu bölümden geldiğini gösterir.
Herat okuluKavram
15. yüzyılın ikinci yarısında Herat'ta Hüseyin Baykara döneminde gelişen kitap resmi. Behzad üslubuyla bilinir.
HilyeTür
Hz. Muhammed'in dış görünüşünü ve ahlakını anlatan yazı. Hat sanatında levha olarak yazılır ve tezhiple süslenir.
Hil'atKavram
Hükümdarın değer verdiği kişiye armağan ettiği kaftan. Rütbe veya şeref nişanıdır.
HünernâmeTür
Padişahların hayatlarını ve hünerlerini anlatan, Seyyid Lokmân tarafından yazılan resimli tarih eseri. Nakkaş Osman'ın tasarımlarıyla tanınır.
Hâfız-ı kütübKişi/unvan
Kütüphane görevlisi; kitapların korunmasından ve ödünç verilmesinden sorumlu kişi.
Hâle (nur hâlesi)Kavram
Peygamber ve kutsal kişilerin başının çevresine çizilen ışık veya alev biçimli halka. Bazı dönemlerde yüzleri kapalı gösterme yoluna da gidilmiştir.
HâmîKişi/unvan
Sanatçıya iş ısmarlayan ve onu destekleyen hükümdar ya da üst düzey kişi. Büyük resimli kitaplar çoğunlukla bir hamî için hazırlandı.
Is karasıMalzeme
Yağ veya mumun yanmasından toplanan karbon pigmenti. Hem siyah boya hem de is mürekkebi yapımında kullanılır.
İcazetTeknik
Hat ve benzeri sanatlarda öğrencinin usta tarafından yeterli görüldüğünü belgeleyen yetki. Ustaya bağlı bir silsile içinde verilir.
İlhanlı resmiKavram
13.–14. yüzyıllarda Moğol İlhanlıların himayesinde Tebriz çevresinde gelişen resim. Çin etkisi (bulut, ejder, manzara) İran resmine bu dönemde girdi.
İran etkisiKavram
Osmanlı kitap sanatında, özellikle 15. ve 16. yüzyılda, İran üslubunun ve İran'dan gelen kitapların etkisi.
İsfahanKavram
Safevi Devleti'nin 1598'den itibaren başkenti. Rızâ-yı Abbâsî'nin çalıştığı dönemde tek figürlü resim yaygınlaştı.
İslîmîTeknik
Dalın sürekli kıvrılarak yaprak ve çiçek verdiği, stilize bitkisel süsleme tekniği. Birçok Osmanlı süslemesinin temelidir.
Kabartma baskıTeknik
Cilt derisinin metal kalıplarla basılıp altın veya renkle belirginleştirilmesi. Şemse ve köşebent bu yolla işlenir.
KaftanKavram
Osmanlı'da erkeklerin ve padişahın giydiği, önü açık, uzun üst giysi. Hil'at olarak da verilirdi.
KalemişiTeknik
Duvar, kubbe ve tavan gibi yüzeylere yapılan boyalı süsleme sanatı. Nakkaşlığın mimariye uygulanan koludur.
KalemtıraşMalzeme
Kamış kalemin ucunu açmak ve yontmak için kullanılan özel kesme bıçağı.
KallaviKavram
Osmanlı'da yüksek, silindir biçimli başlık; sarık sarılarak devlet adamları tarafından kullanılırdı.
KalpakKavram
Koyun veya kuzu derisinden yapılan başlık. Askerlerin ve Orta Asya kökenli kişilerin giysisinde görülür.
Kamış kalemMalzeme
Hat ve tersim çalışmasında kullanılan, kamıştan yontulmuş kalem. Ucu hattatın kullandığı yazıya göre açılır.
Karakoyunlu ve AkkoyunluKavram
14.–15. yüzyıllarda Doğu Anadolu, Irak ve İran'da hüküm süren Türkmen hanedanları. Tebriz ve Şiraz'da kitap resmi desteklediler.
KavukKavram
Osmanlı'da devlet adamlarının ve saray mensuplarının giydiği, sarık sarılan başlık. Sarığın biçimi giyenin rütbesini gösterirdi.
KazvinKavram
Safevi Devleti'nin 1555–1598 arasındaki başkenti. Kazvin döneminde Safevi resmi gelişmiş ve yenilenmiştir.
KemerKavram
Giysiyi saran kuşak. Minyatürde belin sıkılması kaftan veya dolamanın biçimini belirler.
Ketebe (ferağ kaydı)Teknik
Yazma kitabın sonunda kâtibin adını, tarihi ve çoğu zaman yeri bildiren kayıt. Eserin ne zaman ve kimce yazıldığını bildiren temel kaynaktır.
KırmızMalzeme
Böcek kökenli kırmızı boya maddesi. Kumaş boyamada ve minyatürde derin, mor eğilimli kırmızı tonlar için kullanılırdı.
Kısas-ı enbiyâTür
Peygamberlerin kıssalarını anlatan eser. Resimli nüshalar hem İran hem Osmanlı sarayında hazırlandı.
Kitap sanatlarıKavram
Hat, tezhip, minyatür, cilt, ebru ve kâğıt işçiliğini birlikte kapsayan sanat dalları. Bir yazma kitap bu sanatların ortak ürünüdür.
KitreMalzeme
Bazı dikenli bitkilerin özünden elde edilen doğal zamk. Ebruda suyu yoğunlaştırmak için kullanılır.
KitâbdârKişi/unvan
İran saraylarında kitaphâne ve atölyenin yönetimini yürüten görevli.
KitâbhâneKurum
Yazma eser üretiminin sürdüğü saray veya şehir atölyesi. Kitabın yazısı, resmi, tezhibi ve cildi burada hazırlanırdı.
Klasik Osmanlı üslubuKavram
16. yüzyılın ikinci yarısında Nakkaş Osman çevresinde oluşan, sade renkli ve dengeli Osmanlı kitap resmi.
KöşebentSüsleme
Madalyonlu ciltlerde kapağın köşelerini süsleyen çeyrek şemse biçimli bezeme.
Kurşun beyazı (isfidâc)Malzeme
Kurşundan elde edilen beyaz pigment. Yüz ve ten renklerinde, ayrıca diğer renkleri açmak için kullanılırdı; zamanla kararabilir.
Kuş bakışı (yüksek ufuk)Kavram
Minyatürde ufuk çizgisi yüksektir; zemin sayfada yukarı doğru yükselir. Bu nedenle sahne yukarıdan bakılıyormuş gibi görünür ve doğrusal perspektif kuralları uygulanmaz.
KâğıtMalzeme
Yazma kitapların ana malzemesi. Müslüman dünyasında Semerkant, Bağdat, Şam gibi merkezlerde üretilen kâğıt, Osmanlı'da ise ithal veya yerel olarak kullanıldı; yüzeyi aharlanıp cilalanırdı.
KâtipKişi/unvan
Metni elle yazan kişi. Kitap üretiminde kâtip, hattat ve müstensih sözcükleri çoğu zaman aynı işi anlatır.
Lacivert (lapis lazuli)Malzeme
Afganistan kökenli taştan elde edilen derin mavi pigment. Klasik minyatürde gökyüzü ve süslemelerde çok değerli bir renk olarak kullanılırdı.
Lake ciltTeknik
Kâğıt hamuru veya mukavva kapaklar üzerine resimli ve verniklenmiş süslemenin yapıldığı cilt türü. Genellikle çiçek ve figür desenleri taşır.
LaleSüsleme
Osmanlı sanatında çok sevilen çiçek. 18. yüzyılın başındaki Lale Devri'nde bahçe kültürüyle birlikte sanatta da öne çıktı.
Lale DevriKavram
III. Ahmed döneminde, 1718 ile 1730 arasında, Osmanlı'da bahçe kültürü ve şenliklerin öne çıktığı dönem. Levni ve Surnâme-i Vehbî bu dönemin eserleridir.
MadalyonSüsleme
Kitap kapağında veya sayfada ortada yer alan, yuvarlak veya oval süsleme alanı. Şemse bunun başlıca örneğidir.
MaktaMalzeme
Kamış kalemin ucu açılırken altına konulan sert altlık. Kemik, fildişi veya sert ağaçtan yapılırdı.
MakâmeTür
Kafiyeli nesirle yazılan, genellikle bir anlatıcı ve kahramanın maceralarını anlatan edebî tür. Harîrî'nin Makâmât'ı Arap minyatürünün en önemli kaynağıdır.
MecmuaTür
Çeşitli yazı, resim ve şiirlerin bir araya getirildiği derleme kitap.
Mekân anlayışıKavram
Minyatürde mekânın kuş bakışı ve katmanlarla gösterilmesi. Odalar, avlular ve şehirler iç içe, üstten görünür biçimde birleştirilir.
Memlük sanatıKavram
13.–16. yüzyıllarda Mısır ve Suriye'de Memlük hükümdarlarının himayesinde gelişen sanat. Kitap sanatında tezhip ve hat öne çıkar.
MenzilnameTür
Bir yol güzergâhındaki konak yerlerini ve aralarındaki mesafeleri anlatan eser. Resimli örneklerde şehirler ve kaleler topografik olarak gösterilir.
MesneviTür
Beyitlerin kendi aralarında uyaklandığı uzun anlatı şiir biçimi. Nizâmî'nin Hamse'si ve Mevlânâ'nın Mesnevî'si buna örnektir.
MeşkTeknik
Hat sanatında usta tarafından yazılmış örneğin taklit edilerek yazı çalışılması. Öğrenci ustanın yazısını defalarca yazarak ilerler.
Mevâcib defterleriKurum
Saray görevlilerinin maaşlarını gösteren defterler. Nakkaşların adı ve ücreti bu kayıtlardan takip edilebilir.
MıstarMalzeme
Yazıda satırları düz tutmak için kullanılan, sicim gerilmiş altlık. Kâğıt bunun üzerine bastırılarak satır çizgileri izlenir.
MiklepTeknik
Kitap kapağının arka kapaktan uzanıp ön kapağa kapanan dil biçimindeki parçası. Sayfaları korur.
MinyatürKavram
El yazması kitapların içindeki küçük boyutlu resim. Kelime Latince "minium" (kırmızı boya) sözcüğünden gelir.
MirzaKişi/unvan
Timurlularda ve İran dünyasında hükümdar soyundan gelen prens unvanı. Baysungur Mirza ve Sultan İbrahim Mirza buna örnektir.
Mi'râcnâmeTür
Peygamberin Mi'râc yolculuğunu anlatan eser. Resimli örnekleri arasında Uygur harfli 15. yüzyıl nüshası meşhurdur.
Moğol istilasıKavram
13. yüzyılda Moğolların İran ve Irak'ı ele geçirmesi. İlhanlı döneminde Çin sanatının etkisi İran resmine girdi.
MukavvaMalzeme
Cilt kapaklarının iç gövdesini oluşturan, birkaç kâğıdın yapıştırılmasıyla elde edilen sert malzeme.
MurakkaTür
Resim ve hat örneklerinin bir araya getirildiği albüm. Padişahlar ve koleksiyonerler tarafından hazırlatılırdı.
MusahhihKişi/unvan
Yazma eserin metnini asıl nüshayla karşılaştırıp hataları düzelten kişi.
MusavvirKişi/unvan
Resim yapan sanatçı. Osmanlı'da nakkaş ve musavvir kelimeleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılsa da musavvir daha çok figürlü resim yapanı, nakkaş ise bezeme ve resimle uğraşanı anlatır.
MücellitKişi/unvan
Kitap ciltleyen sanatçı; kapak yapımı, deri işleme ve süsleme ustası.
MücevvezeKavram
Padişahın giydiği, sarığı kavuk üzerine özel biçimde sarılan baş giysisi. Padişah portrelerinde sık görülür.
MühreMalzeme
Cilalanacak yüzeyi parlatmak için kullanılan aletin adı. Kâğıt veya altın yüzey akik, deniz kabuğu ya da sırça ile ovularak parlatılır.
MünşeatTür
Edebî ve resmî mektupların, fermanların ve yazışma örneklerinin derlendiği mecmua.
MürekkepMalzeme
Yazı ve çizgi çalışmasında kullanılan siyah veya kahverengi boya. İs mürekkebi ve mazıdan hazırlanan demir tuzlu mürekkep başlıca çeşitleridir.
MüstensihKişi/unvan
Bir eseri elle kopya eden kâtip. Kitabın sonuna adını ve tarihi yazması gelenekti.
MüzehhipKişi/unvan
Tezhip yapan sanatçı; altın ve renklerle kitap sayfalarını süsleyen usta.
NakkaşKişi/unvan
Bezeme ve resim yapan sanatçı. Osmanlı sarayında Nakkaşhâne'de çalışan ustalara verilen ad.
NakkaşbaşıKişi/unvan
Saray Nakkaşhânesi'nin başındaki usta; atölyedeki nakkaşların işlerini yöneten görevli.
NakkaşhâneKurum
Osmanlı sarayında nakkaşların, hattatların ve ciltçilerin birlikte çalıştığı, kitap ve süsleme işlerinin üretildiği atölye.
NesihKavram
Okunaklı, yuvarlak hatlı yazı türü. Kur'an ve metin kopyalamada en yaygın kullanılan yazıdır.
Nur (alev hâlesi)Kavram
Peygamberin başının çevresinde gösterilen alev biçimli ışık. Osmanlı ve İran minyatüründe yüz yerine veya yüzle birlikte kullanılır.
NüshaKavram
Bir eserin tek kopyası. Aynı metnin farklı kopyaları arasındaki farklar yazma eser çalışmalarında önemlidir.
Orpiment (zırnık)Malzeme
Doğal arsenik sülfürden elde edilen sarı pigment. Zehirli olduğu için dikkatle kullanılırdı; altına yakın bir sarı verir.
Osmanlı minyatürüKavram
15.–19. yüzyıllar arasında İstanbul'da saray atölyelerinde üretilen resim. Tarihî olaylar, portreler ve topografik görünümler bu üslubun öne çıkan alanlarıdır.
PalmetSüsleme
Palmiye yaprağını andıran, yelpaze biçimli motif. Rumi ve hatâyî motiflerinin yapıtaşlarından biridir.
PençSüsleme
Beş dilimli yaprak veya çiçek biçimindeki motif. Adı Farsça "beş" anlamına gelen "penç"ten gelir; tezhip ve çinide kullanılır.
PerdahTeknik
Kâğıdın veya altının mühreyle ovularak parlatılması. Aharlanmış kâğıt ve yaldızlı alanlar bu işlemle cilalanır.
PerspektifKavram
Üç boyutlu derinliğin düz yüzeye aktarılma yöntemi. Klasik minyatürde Rönesans perspektifi uygulanmaz; derinlik katmanlar ve ölçek farklarıyla verilir.
Portre kitabıTür
Hükümdar ve devlet adamlarının portrelerini toplayan kitap. Osmanlı'da şemâilnâme ve silsilename bunun başlıca örnekleridir.
RahleMalzeme
Kitabı okurken veya yazarken üzerine koymak için kullanılan, çoğu zaman katlanabilir küçük ahşap sehpa.
Rajput resmiKavram
16.–19. yüzyıllarda Hindistan'da Hindu rajaların himayesinde gelişen resim. Canlı renkleri ve dinî-mitolojik konularıyla bilinir.
Rakam (imza)Kavram
Sanatçının eserine yazdığı imza veya adı. Minyatürde imza çoğu zaman bir mimari ayrıntının veya taht kenarının içine yerleştirilir.
Reklâme (kustos)Teknik
Yazma kitapta bir sayfanın sonunda, sonraki sayfanın ilk kelimesinin yazılması. Cilt sırasında sayfa sırasını korumaya yarar.
Renk sembolizmiKavram
Minyatürde renklerin sembolik anlamlar taşıması. Altın genellikle ihtişamı ve ilahi ışığı, mavi göğü, kırmızı ise canlılığı ve gücü çağrıştırır.
Resimli tarihTür
Tarihî olayların metinle birlikte resimlerle anlatıldığı kitap. Osmanlı'da şehnâme geleneği içinde gelişti.
RûmîSüsleme
Kıvrımlı, uçları çatallanan ve genellikle simetrik kullanılan soyut süsleme motifi. Selçuklu ve Osmanlı sanatında çok yaygındır; adı Rûm'dan (Anadolu) gelir.
Safevi resmiKavram
16.–18. yüzyıllarda Tebriz, Kazvin ve İsfahan'da gelişen İran resmi. Şah Tahmasb döneminde en verimli yıllarını yaşadı.
Sahaflar ÇarşısıKurum
İstanbul Beyazıt'ta yazma ve basma kitapların alınıp satıldığı çarşı.
SahhafKişi/unvan
Eski ve yazma kitap satan, onaran ve ciltleyen esnaf.
SahtiyanMalzeme
İşlenmiş ince keçi derisi. Osmanlı ciltlerinde kapak kaplaması olarak yaygın kullanıldı.
SalbekSüsleme
Şemse veya serlevha gibi bir süsleme alanından aşağı doğru sarkan sarkıt biçimli motif.
Sanayi-i Nefise MektebiKurum
1883'te Osman Hamdi Bey tarafından kurulan, Batı usulü resim eğitimi veren Osmanlı sanat okulu; bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nin kökü.
Saz yoluSüsleme
16. yüzyılda Osmanlı sarayında Şah Kulu ile ilişkilendirilen, uzun hançer biçimli yapraklar ve efsanevi hayvanlarla bezeli üslup.
SefernameTür
Bir seferi konak konak anlatan eser. Matrakçı Nasuh'un Beyân-ı Menâzil'i bu türdendir.
Selçuklu sanatıKavram
11.–14. yüzyıllarda İran ve Anadolu'da gelişen sanat. Seramik, taş ve kitap sanatlarında figürlü anlatım örnekleri bırakmıştır.
SerlevhaTeknik
Kitabın başında veya bölüm başında yer alan, genellikle tezhipli başlık panosu.
SilsilenameTür
Hanedanın veya bir kişinin soy zincirini gösteren eser; çoğu zaman şemalar ve portre madalyonları içerir.
Siyah kalemKavram
Siyah mürekkeple yapılan, çoğu zaman kâğıt üzerinde bağımsız çizim. Topkapı albümlerinde Siyah Kalem adıyla anılan çizimlerde dervişler, göçebeler ve doğaüstü yaratıklar işlenir.
SiyerTür
Peygamberin hayatını anlatan eserler. Siyer-i Nebî, bu türün Osmanlı'daki en önemli resimli örneğidir.
SorguçKavram
Başlığa takılan, kuş tüyü veya mücevherden yapılmış süs. Padişahın ve yüksek rütbeli kişilerin sarığında bulunur.
SurnâmeTür
Şenlik ve düğünleri anlatan kitap türü. Surnâme-i Hümâyûn ve Surnâme-i Vehbî bu türün en ünlü örnekleridir.
SülüsKavram
Hat sanatında büyük, kıvrımlı ve geniş harfli yazı türü. Kitap başlıklarında ve levhalarda kullanılır.
Şebih (portre)Kavram
Bir kişinin portresi. Osmanlı'da hükümdar portreleri şemâil ve şebih olarak anılır.
ŞehnâmeTür
Firdevsî'nin yaklaşık 1010'da tamamladığı İran destanı ve bu destanı resimleyen kitap. Minyatürün en çok çalışıldığı konulardan biridir.
ŞehnâmeciKişi/unvan
Osmanlı sarayında padişahlar adına şehnâme tarzında tarih yazan resmî görevli. Seyyid Lokmân gibi şehnâmeciler Hünernâme gibi eserlerin metinlerini yazdı.
ŞehzadeKişi/unvan
Osmanlı hanedanında padişah çocuğu. Şehzadeler sarayda ve sancaklarında kitap toplayıp sanatçı çalıştırdı.
ŞemseSüsleme
Kitap kapağının ortasında veya sayfa başında yer alan, güneş biçimli madalyon. Ciltlerde ve tezhipte kullanılır.
ŞemâilnâmeTür
Peygamberin veya hükümdarın görünüş ve ahlak özelliklerini anlatan eser. Şemâilnâme-i Âl-i Osman padişah portrelerini içerir.
ŞirazeTeknik
Kitap sırtının baş ve kuyruk kısımlarında dikişle yapılan örgülü bağlama; sayfaları toplar ve sırtı sağlamlaştırır.
Şiraz okuluKavram
14.–16. yüzyıllarda Şiraz'da üretilen, parlak renkli ve yalın kompozisyonlu kitap resmi.
TahrirTeknik
Tezhipte motiflerin kenarını belirleyen ince çizgi çalışması; renklendirmeden sonra veya önce yapılır ve deseni netleştirir.
TahtKavram
Hükümdarın oturduğu yüksek koltuk. Saray sahnelerinde altın veya mücevherli tahtla gösterilir.
TasvirKavram
Figürlü resim veya figür tasviri. Dinî mekânlarda figürden kaçınılsa da saray kitaplarında figürlü resim geniş yer bulmuştur.
Ta'lik (nesta'lik)Kavram
Satırların sağdan sola doğru hafifçe eğimli aktığı, ince ve akıcı yazı. Farsça şiir kitaplarında yaygındır.
Tebriz okuluKavram
Tebriz'de İlhanlı, Celâyirli, Akkoyunlu ve Safevi dönemlerinde sürekli gelişen resim merkezi.
Tek figürKavram
Sayfada tek kişinin gösterildiği resim türü. 16. yüzyıldan itibaren murakka sayfalarında yaygınlaştı.
TersimTeknik
Resmin kâğıda ilk çizimi; renklendirmeden önce yapılan ince çizgi taslak.
TezhipTeknik
Kitap sayfalarının altın ve renkli boyalarla süslenmesi. Arapça "zeheb" (altın) kelimesinden türemiştir.
TezkireTür
Şair, hattat veya sanatçıların hayatını anlatan biyografi kitabı.
Timurlu rönesansıKavram
15. yüzyılda Herat ve Semerkant'ta hükümdarların himayesinde edebiyat, resim ve hat sanatının gelişmesi. Behzad bu dönemin sanatçısıdır.
TomarTür
Uzun bir kâğıt şeridi hâlinde yuvarlanarak saklanan belge veya çizim. Soy ağaçları ve bazı Osmanlı belgeleri bu biçimde hazırlandı.
Topkapı SarayıKurum
Osmanlı padişahlarının 15. yüzyılın ikinci yarısından 19. yüzyılın ortasına kadar yönetim merkezi. Nakkaşhâne ve hazine kütüphanesi burada bulunur.
TuğraKavram
Padişahın imza niteliğindeki, hat sanatı ile hazırlanan işareti. Fermanlarda ve resmî belgelerde yer alırdı.
Tâc-ı HaydarîKavram
Safevilerin giydiği, on iki dilimli kırmızı külahın etrafına sarık sarılan başlık. Kızılbaş adının kaynağı olarak anılır.
UstaKişi/unvan
Atölyede çalışmaya yön veren ve çırağına sanatı öğreten kişi. Sanat, usta-çırak geleneği içinde aktarılırdı.
Uygur resmiKavram
yaklaşık 9.–14. yüzyıllarda Turfan çevresinde gelişen Budist ve Maniheist kitap resmi. Türk resim geleneğinin bilinen en eski örnekleri arasındadır.
Vakıf kütüphanesiKurum
Bir hayır sahibi tarafından kitapların halkın yararlanması için bağışlandığı kütüphane. Osmanlı'da camilerin ve medreselerin yanında kuruldu.
Varak (yaprak altın)Malzeme
Altının çekiçlenerek son derece ince tabakalara dönüştürülmüş hâli. Tezhip ve minyatürde yaldız için yapıştırılıp perdahlanır.
Yazma eserKavram
Matbaa öncesinde elle yazılıp kopya edilen kitap. Yazma eserler hat, tezhip, minyatür ve cilt sanatlarıyla birlikte hazırlanırdı.
Yüksek ufuk çizgisiKavram
Gökyüzünün sayfanın en üstünde dar bir şerit hâlinde kalması. Zemin neredeyse tüm sayfayı kaplar, nesneler katman katman üst üste dizilir.
Zencar (bakır yeşili)Malzeme
Bakırın asitle tepkimesinden elde edilen yeşil pigment. Parlak yeşil verir, ancak zamanla kâğıdı aşındırabilir.
ZencirekSüsleme
Tezhipte bir sayfayı veya alanı çevreleyen, zincir halkalarını andıran ince bordür.
ZerefşanTeknik
Kâğıt yüzeyine altın tozunun serpiştirilmesiyle elde edilen, altın benekli görünüm. Kâğıt kenarlarında ve hat zeminlerinde kullanılır.
ZerendûdTeknik
Altın kullanılarak yapılan yaldızlı süsleme; altının kâğıt veya deriye uygulanıp parlatılmasıyla elde edilen altın işi.
ZincifreMalzeme
Cıva sülfürden elde edilen parlak kırmızı pigment. Minyatürde kırmızı kıyafet ve zemin renklerinde kullanılırdı.
Zümrüdüanka (simurg)Süsleme
İran ve Osmanlı sanatında görülen efsanevi kuş. Şehnâme'de Zal'ı büyüten kuş olarak geçer; minyatürde gökyüzü veya kayalıkta tasvir edilir.