Şehnâmeciden büyük projelere
III. Murad dönemi, Osmanlı saray resminin en çok büyük kitap ürettiği yıllardan biri olarak anılır. Bunun arkasında padişahın tarihe ve dünyanın başka hükümdarlarına duyduğu ilgi vardı. TDV maddesine göre Murad, dünya tarihine ve çağdaş hükümdarların savaşlarına ilgi duyuyordu; bu amaçla Mehmed Suûdî'ye Târîh-i Hind-i Garbî (Amerika keşifleri), Feridun Ahmed Bey'e Fransa kralları tarihi ve Seyfî Çelebi'ye Asya hanlıkları üzerine eserler hazırlattı. Resimli tarih projeleri ise şehnâmeci Seyyid Lokmân aracılığıyla yürüdü. Lokmân, TDV'ye göre 977/1569'da bu göreve atandı ve Hünernâme'yi 996/1588 dolaylarında tamamladı; resim işleri için Nakkaş Osman ve ekibi görevlendirildi.
Bu iş birliğinin ilk büyük ürünü, 1579 tarihli Şemâilnâme'dir (Topkapı, H. 1563). Eser, Osman Gazi'den başlayarak Osmanlı padişahlarının görünüşünü ve huyunu anlatır ve her biri için bir portre içerir. Proje, kaynaklara göre Sokollu Mehmed Paşa'nın girişimiyle başladı. Aynı yıllarda 1581 tarihli Şehnâme-i Selim Han (Topkapı, A. 3595) hazırlandı.
Hünernâme: iki cildi tamamlanan dört ciltlik plan
Hünernâme, III. Murad'ın 22 Şevval 985 (2 Ocak 1578) tarihli fermanıyla başlatıldı. Dört cilt olarak tasarlandı; ikisi tamamlandı. Birinci cilt Osman Gazi'den I. Selim'e kadar olan padişahları, ikinci cilt Kanûnî Sultan Süleyman'ı anlatır. Her cilt on bölüm ile bir giriş ve bir sonuçtan oluşur. Birinci cilt 1584'te, ikinci cilt 1588'de bitti. Kitabın tek tam nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndedir (Hazine 1523 ve 1524). Birinci cilt 234 yapraktır ve yaprak boyutu 48,5 x 30,5 cm olarak verilir.
Resim sayısı kaynaklarda farklı verilir. TDV, birinci ciltte 45 ve ikinci ciltte 65 minyatür sayar; İngilizce Vikipedi toplam 89 çift sayfalık minyatürden söz eder. Fark, sahnelerin sayılma biçiminden gelir. Çalışmaya yaklaşık 69 kişinin katıldığı, Lokmân'ın ücretleri belirleyip malzeme topladığı ve baştan sona gözettiği yazılır. Bu bilgi, saray kitabının tek bir ressamın değil, bir proje yönetim sisteminin ürünü olduğunu gösterir.
Şehinşahnâme, Zübdetü't-tevârîh ve şenlik kitabı
Şehinşâhnâme III. Murad döneminin olaylarını anlatır. Birinci cilt 1581 tarihlidir ve İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde (F. 1404) bulunur; ikinci cilt Topkapı'dadır (B. 200) ve Farsça manzum biçimiyle 1592'de tamamlandı. İkinci cilt, III. Murad'ın oğlu III. Mehmed'e 1597'de sunuldu. Kitapta elçi kabulleri, seferler ve saray törenleri resmedilir; örneğin 1581 nüshasında III. Murad'ın Fransa elçisi Jacques de Germigny'yi kabulü yer alır. Aynı çevrenin 1583 tarihli Zübdetü't-tevârîh'i (Türk ve İslam Eserleri Müzesi, 1973) ise padişahın portresini içerir; Ali Nakkaş da bu esere katılan ressamlardandır.
Surnâme-i Hümâyûn 1582'de şehzade Mehmed'in sünneti için düzenlenen şenliği anlatır. Metni "İntizâmî" mahlaslı yazar kaleme aldı ve resimlerde Nakkaş Osman ile saray ressamları çalıştı. Kaynaklar şenliğin süresi için farklı sayılar verir (elli ile elli beş gün arasında); bu yüzden "yaklaşık elli gün" denmiştir.
Siyer-i Nebî: altı ciltlik resimli siyer
Murad'ın siparişlerinden biri, Peygamber'in hayatını anlatan Siyer-i Nebî'nin resimli nüshasıdır. Bu eser, 14. yüzyılın sonunda yazıldığı bildirilen Türkçe bir metnin altı ciltlik nüshasıdır ve 814 minyatür içerir; İslam sanatının en kapsamlı resimli siyer nüshalarından biri sayılır. Nüsha 1595'in Ocak ayında, III. Murad'ın ölümü sırasında tamamlandı. Atölyenin başında hattat Lutfî Abdullah olduğu yazılır. Resimlerde az sayıda figür, ayrıntısı sınırlı manzaralar ve Peygamber'in yüzünün peçeyle örtülü, çevresinin alevlerle çevrili gösterilmesi gibi özellikler vardır; üslup, Nakkaş Osman'ın tören resimlerinden belirgin biçimde farklıdır.
Altı ciltlik eserin cilt 1, 2 ve 6'sı Topkapı'da, 3. cilt New York Halk Kütüphanesi'nde, 4. cilt büyük ölçüde Dublin'deki Chester Beatty Kütüphanesi'nde bulunur; 5. cilt kayıptır ve yaklaşık 200 minyatür eksiktir. Bu dağılım, dönemin büyük saray kitaplarının sonradan nasıl parçalandığını gösteren bir örnektir.
Bilim ve kişisel zevk
III. Murad, kitap sanatlarının yanı sıra bilime de destek verdi. Takiyüddin'in İstanbul Rasathanesi, padişahın fermanıyla kuruldu ve 22 Ocak 1580'de yıktırıldı; aralarında armillar küre, usturlap ve mekanik saatlerin bulunduğu aletlerle donatılmıştı ve yaklaşık on altı kişi çalışıyordu. Rasathanenin kuruluş tarihi kaynaklara göre değişir (1570'lerin ortası ile sonu arasında verilir); yıkılışı ise 1580'in başındadır. Bu girişim, saray kütüphanesi ve atölyelerinin yalnız resim ve şiire değil, astronomiye de açık olduğunu gösterir.
Padişahın kişisel zevkleri de belgelidir. TDV'ye göre iyi bir sanat eğitimi aldı, sülüs, nesih ve ta'lik yazıyla hat yazdı; örnekleri İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde ve Türk Hat Sanatları Müzesi'nde saklanır. "Murâdî" mahlasıyla Arapça ve Farsça dinî ve tasavvufî şiirler yazdı. Manevi danışmanı Şüca Dede'ye yazdığı rüya anlatımlı mektuplardan Kitâbü'l-Menâmât'ı (Rüya Kitabı) derledi. Ayrıca Bergama'dan getirttiği iki büyük alabaster vazoyu Ayasofya'nın iki yanına yerleştirttiği yazılır.
Görseller
Sanatçılar
Benzer hamiler
Eserler
Hünernâme
Hünernâme, III. Murad döneminde şehnâmeci Seyyid Lokmân'ın kaleme aldığı, Nakkaş Osman ve ekibinin resimlediği, Osman…
Oku
Siyer-i Nebî
Siyer-i Nebî, Mustafa Darîr'in 14. yüzyıl Türkçe siyer metninin III. Murad'ın isteğiyle 1595'te altı cilt ve 814…
Oku
Surnâme-i Hümâyûn
Surnâme-i Hümâyûn, III. Murad'ın oğlu Şehzade Mehmed'in 1582'deki sünnet düğününü, İntizâmî'nin düzyazı metni ve…
Oku
Şehinşahnâme
Şehinşahnâme, Seyyid Lokmân'ın III. Murad'ın saltanatını Farsça manzum olarak anlattığı, Nakkaş Osman ve ekibinin…
Oku
Şemâilnâme
Şemâilnâme (Kıyâfetü'l-insâniyye fî şemâili'l-Osmâniyye), Seyyid Lokmân'ın Osman Gazi'den III. Murad'a kadar on iki…
Oku
Zübdetü't-Tevârîh
Zübdetü't-Tevârîh, Seyyid Lokmân'ın 1583'te III. Murad için yazdığı, yaratılıştan Osmanlı hanedanına uzanan resimli…
OkuEkoller
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.