Yazar ve kurum
Takiyüddin Muhammed b. Maʿruf, 1526'da Şam'da doğdu; Şam ve İstanbul'da ilim tahsil etti, 1571'de II. Selim'in müneccimbaşısı oldu. III. Murad'ın desteğiyle 1577'de Tophane yamacında bir rasathane kurdu; yapı iki bölümden oluşuyordu ve içinde bir kütüphane vardı. Rasathanenin adı Dâru'r-Raṣadi'l-Cedîd olarak anılır (Ekinci).
Bu rasathanede hazırlanan Zîc-i Şehinşâhî, "Şehinşâh" yani III. Murad adına yazılmıştı. Âlât-ı Rasadiyye li-Zîc-i Şehinşâhiyye ise bu zîc için kullanılan aletlerin tanıtıldığı ayrı bir risaledir. Eser İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde T.Y. 1993 numarasıyla bulunur; Mustafa Kaçar, M. Şinasi Acar ve Atilla Bir tarafından hazırlanan teknik yorum, transkripsiyon ve tıpkıbasım, 2011'de Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları arasında "Takiyüddin'in Gözlem Araçları" adıyla çıkmıştır.
1577 kuyrukluyıldızı ve rasathanenin kuruluşu
Rasathanenin kuruluşu sık sık 1577'de gökyüzünde görülen büyük kuyrukluyıldızla ilişkilendirilir. Wikimedia Commons'ta 1577'de İstanbul'dan izlenen kuyrukluyıldızı ve bir İstanbul planını gösteren bir çizim bulunur; çizimin ilk kaynağı Commons'ta belirtilmemiştir. Kuyrukluyıldızın rasathanenin kuruluşundaki rolü ayrıca belgelenmesi gereken bir iddiadır.
Takiyüddin matematikte de önemli çalışmalar yaptı. TDV, onun sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant tanımlarını ve tablolarını verdiğini, ondalık kesirleri Avrupa'da Simon Stevin'den önce kullandığına dair kaynaklarda görüş bulunduğunu ve saniyeyi gösteren saatler tasarladığını belirtir.
Dokuz alet
Sevim Tekeli'nin çalışmasına dayanan Muslim Heritage yazısı, rasathanedeki dokuz ana aleti şöyle sayar: dört metreyi aşan yarıçaplı, altı pirinç halkalı armiller küre; meridyen duvarına yerleştirilmiş, altı metre yarıçaplı iki pirinç dörtlük (duvar kadranı); bakır halkalı azimut yarım dairesi; ay paralaksı için ahşap paralaktik cetvel; ahşap dörtlük; iki delikli diyoptra; ipli alet; altı derecelik yay biçiminde sekstant; ve gözlem saatleri. Risalede her aletin yapısı, kullanımı ve ölçü sistemi resimlerle anlatılır.
Tekeli, bu aletlerin aynı on yılda Danimarkalı astronom Tycho Brahe'nin Uraniborg'da yaptırdığı aletlerle belirgin benzerlikler taşıdığını vurgular. Her iki rasathane de 16. yüzyılın büyük rasathaneleri arasında sayılır ve Uluğ Bey'in Semerkant Rasathanesi gibi önceki kurumlara benzer. TDV de Takiyüddin'in saniyeyi gösteren saatler tasarladığını ve bunun Tycho Brahe'nin rasathanesinden önce gerçekleşmiş bir yenilik olarak anıldığını belirtir.
Resimde rasathane
Bu risalenin görselliğini en iyi tamamlayan başka bir kaynak, Şehinşahnâme'dir. İstanbul Üniversitesi'nin F. 1404 nüshasındaki bir minyatürde, raflarla çevrili bir odada sarıklı gökbilimcilerin küreler, usturlap, pergel ve çeşitli ölçü aletleriyle çalıştığı görülür. Aynı sahnede Takiyüddin ve çevresindeki astronomlar gösterilmiştir. Minyatür, Osmanlı bilimsel çalışmasının günlük görünümünü saray resim diliyle aktarır: kıyafet, mobilya, kitap rafları ve çalışma masaları ayrıntılı çizilir.
Risalenin kendi çizimleri farklı bir dildedir. Sekstant resminde (Commons'ta Topkapı Sarayı Müzesi'ne atfedilen sayfa), alet beyaz sayfa üzerinde yalın çizgilerle, ahşap çatısı ve ölçek yayıyla, yanında dururken üç gözlemciyle birlikte gösterilir. Bu tür resimler, gösterişten çok kullanım bilgisini ve ölçeği iletmeyi amaçlar. Böylece bilim ve tıp temasının ilgili bölümünde, saray sanatından teknik resme geçişi görmek mümkün olur.
Yıkımın nedenleri tartışması
Rasathane Ocak 1580'de kapatıldı ve yıkıldı. Geleneksel anlatıma göre Şeyhülislam Kadızâde Ahmed Şemseddin Efendi, rasathanenin ülkeye uğursuzluk getireceğini ve veba salgınının buradan çıktığını padişaha yazdı; padişah da yıkımı emretti. Bu anlatım Atâî'nin sonraki bir kaynağına dayanır. Ekrem Buğra Ekinci'nin eleştirisine göre bu hikâye güvenilir değildir: Atâî olaydan sonra doğmuş, rasathanenin açılış ve kapanış tarihlerini yanlış vermiş ve Kadızâde'nin bilimlere vâkıf bir âlim olduğu düşünüldüğünde böyle bir mektup yazması akla uygun değildir. Ekinci'ye göre asıl neden, çevredeki çekişmeler ve kıskançlıktı; Takiyüddin'in kendisi de rasathanenin asıl amacına ulaştığını, yani Uluğ Bey'in zîcinin düzeltildiğini söylemiş, kapatmanın kıskançları susturacağını ima etmişti. Yıkımı donanma kumandanı Kılıç Ali Paşa'nın yaptığı belirtilir.
Bu nedenle olay, Osmanlı'da bilimin "dinî baskıyla" öldüğü yönündeki popüler anlatımın bir örneği olarak değil, karmaşık bir siyasi ve kişisel çatışma olarak değerlendirilmelidir. Konu hâlâ tartışılmaktadır; bu sayfa kesin bir hüküm vermemektedir.
Kaynaklar ve sınırlar
Bu sayfadaki kayıt bilgisi İstanbul Üniversitesi'ndeki T.Y. 1993 numaralı nüshaya dayanır. Sekstant sayfasının Commons künyesi Topkapı Sarayı Müzesi'ni anar; bu nüshanın kayıt numarası burada doğrulanamadığı için yazılmamıştır. Aletlerin kesin sayısı, adları ve çizimlerin sırası için yayımlanmış edisyona başvurulmalıdır.
Hamiler
Benzer eserler
Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye
Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye, Amasyalı hekim Sabuncuoğlu Şerefeddin'in 1465'te Türkçe yazdığı ve ameliyatları, aletleri…
Oku
Kitâb-ı Bahriyye
Kitâb-ı Bahriyye, Pîrî Reis'in Akdeniz ve Ege kıyılarındaki limanları, burunları ve adaları harita ve yelken…
Oku
Şehinşahnâme
Şehinşahnâme, Seyyid Lokmân'ın III. Murad'ın saltanatını Farsça manzum olarak anlattığı, Nakkaş Osman ve ekibinin…
OkuEkoller
Konular
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.