Yazar ve eser
Sabuncuoğlu Şerefeddin, Amasya'da tıpla uğraşan bir ailenin çocuğuydu. TDV İslâm Ansiklopedisi onu 1386 doğumlu olarak verir; Wikipedia 1385 ve ölüm yılı olarak 1468 yazar. 1444'te Akrâbâzîn'i tercüme etti, 1465'te Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye'yi yazdı ve 1468'de Mücerrebnâme'yi tamamladı. TDV, Mücerrebnâme'yi bir Osmanlı hekiminin kendi tedavi deneyimlerini aktardığı erken bir monografi olarak tanıtır.
Sabuncuoğlu eserini Türkçe yazdı. TDV, eserlerinin taşrada yaşaması ve ilim dili Arapça yerine Türkçe yazması nedeniyle çağdaşları arasında sınırlı bir tanınırlık kazandığını belirtir. Eserin adı bazı kaynaklarda "Cerrâhiyye-i İlhâniyye" biçiminde de geçer; bu sayfada "Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye" kullanılır, adın okunuşu konusunda kaynaklarda farklılık vardır. Eser Sultan II. Mehmed'e sunulmuştur.
Zehrâvî ve Amasya Darüşşifası
Eserin ana kaynağı olan Ebü'l-Kâsım ez-Zehrâvî (Latince Albucasis), 10.-11. yüzyılda Endülüs'te yaşamış bir hekimdi. Et-Tasrîf adlı ansiklopedisinin otuzuncu kitabı cerrahiye ayrılmıştı ve bu bölüm Avrupa'da da uzun süre okundu. Sabuncuoğlu bu bölümü Türkçeye aktarırken kendi gözlemlerini de ekledi.
Sabuncuoğlu, yaşamının bir bölümünde Amasya Darüşşifası'nda çalıştı; Wikipedia'ya göre kurumda yaklaşık on dört yıl müdürlük yaptı, TDV ise on dört yıl hekimlik ettiğini yazar. Kaynaklar arasındaki bu görev tanımı farkı, kurumdaki yerinin ayrıca araştırılması gerektiğini gösterir.
İçerik
Eser, Zehrâvî'nin et-Tasrîf'indeki cerrahi bölüme dayanır, ancak bir çeviriden daha fazlasıdır: Sabuncuoğlu kendi klinik gözlemlerini ve açıklamalarını ekledi. Eser üç bölümden oluşur. Kaynaklara göre 191 konu içerir; yaklaşık 412 sayfada 134 cerrahi müdahale ve 156 alet anlatılır. TDV'ye göre eser kırıkları, çıkıkları ve çeşitli cerrahi müdahaleleri ele alır.
Yazarın tedavileri önce hayvanlar üzerinde, sonra kendi üzerinde denediği; şarap ve zeytinyağını antiseptik olarak kullandığı ve ağır müdahalelerden önce daha hafif yöntemleri önerdiği anlatılır. Bilinen özgün yönleri arasında çocuklarda hidrosefalinin (beyin sıvısı birikmesi) boşaltılması, el ameliyatlarından sonra ahşap atel kullanımı ve erken evrede meme kanserine cerrahi yaklaşım sayılır. Kitapta doğum ve kadın hastalıkları işlemlerinde kadın hekimlerin (tabîbe) resmedilmesi de, cerrahi yazmalar arasında bir ilk olarak anılır.
Resimler
Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye'nin ayırt edici yanı, ameliyatların ve aletlerin resimlerle anlatılmasıdır. Resimler iki gruba ayrılır: hekim ve hasta birlikte gösterildiği tedavi sahneleri ile tek başına çizilen cerrahi aletler. Hekim çoğunlukla sarıklı, sakallı bir figürdür; hasta kimi zaman oturur, kimi zaman yatar. Kırık bacağın tedavisi, sünnet makasları ve hidrosefali boşaltımı bu sahneler arasındadır.
Resimlerin üslubu saray minyatüründen çok taşra el yazmalarına yakındır: sade çizgiler, düz renk alanları, süsleme olarak bitki ve çiçek motifleri ve metin satırlarının arasında küçük kutular. Bu yalınlık, resmin bilgi aktarma amacını vurgular; mekân ve derinlik değil, işlem ve alet gösterilmek istenir. Bu kitap, bilim ve tıp teması içinde ameliyatın sistemli biçimde resmedildiği örnek olarak anılır.
Nüshalar
Üç el yazması nüshası bilinir ve üçü de birbirinden farklı ve eksiktir. Birincisi Fransa Millî Kütüphanesi'ndeki (Paris) Supplément turc 693 numaralı nüshadır; 1465 tarihlidir, müellif nüshası olduğu ve resimlerinin yazarın kendisince yapıldığı düşünülür. Bir sanat tarihi kaynağı bu nüshayı, II. Mehmed döneminin resimli yazmaları arasında sayar. İkincisi Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Koleksiyonu'ndaki (Tıb 79), üçüncüsü İstanbul Üniversitesi Çapa Tıp Fakültesi Tıp Tarihi Anabilim Dalı'ndaki nüshadır. Bir kaynak, iki nüshanın bizzat Sabuncuoğlu tarafından 870 H. (1465-1466) tarihinde yazıldığını, bir nüshanın ise 18. yüzyılda istinsah edildiğini bildirir. Her nüshada sayfa sayısı ve resim sayısı farklıdır.
Önemi ve tartışmalar
Eser, tıp tarihi yazınında "ilk resimli cerrahi atlas", "Türkçe ilk cerrahi kitap" ve "çocuk cerrahisi atlası" gibi sıfatlarla anılır. Bu sıfatlar kaynaklarda yaygındır; ancak "ilk" iddialarının kapsamı (resimli, Türkçe, cerrahi, atlas) birbirinden ayrılmalıdır ve bu sayfa bunlardan hiçbirini kesin hüküm olarak sunmaz. İkinci tartışma, nüshalardan hangisinin müellif nüshası olduğu ve resimlerin ressamının yazarın kendisi olup olmadığıdır; Paris nüshası için bu görüş ileri sürülür, ancak kesin kanıt gösterilmemiştir.
Görseller
Hamiler
Benzer eserler
Fatih Albümü
Fatih Albümü, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde Hazine 2153 numarayla kayıtlı, Fatih Sultan Mehmed'in…
Oku
Âlât-ı Rasadiyye li-Zîc-i Şehinşâhiyye
Âlât-ı Rasadiyye li-Zîc-i Şehinşâhiyye, Takiyüddin er-Râsıd'ın İstanbul Rasathanesi'nde (1577-1580) kullandığı gözlem…
OkuEkoller
Konular
Teknikler
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.