İstanbul Rasathanesi
Takiyüddin Mehmed b. Maruf, III. Murad'ın desteğiyle 1577'de İstanbul'da bir rasathane kurdu. Sultan 1574'te tahta çıkmış, saray müneccimbaşısı Takiyüddin Semerkant'taki Uluğ Bey rasathanesine rakip bir yapı için desteğini istemişti. Rasathane, İstanbul'un Avrupa yakasına bakan bir tepede iki ayrı yapıdan oluşuyordu: büyük yapı kütüphane ve çalışanların konutu, küçük yapı ise Takiyüddin'in yaptığı aletlerin saklandığı yerdi.
Aletler arasında büyük bir armilla küresi, saat, dakika ve saniyeyi gösteren üç kadranlı mekanik bir gökbilim saati, çerçeveli sekstant (müşebbehe bi'l-menâtık), tahta kadran, evrensel usturlap, duvar kadranları ve bir yer küresi vardı. Rasathane 1577 Büyük Kuyruklu Yıldızı'nın ardından, Takiyüddin'in kuyruklu yıldızı olumlu yorumlaması ve ardından gelen veba salgınının padişahın güvenini sarsması üzerine 1580'de yıktırıldı.
Resimde rasathane
Şehinşahnâme'nin bir nüshasındaki rasathane levhası, bu aletleri çalışma hâlinde gösterir. Sarıklı gökbilimciler bir oda içinde geniş bir ahşap masanın çevresinde toplanmıştır; masada kürelerin, cetvellerin, bir kum saatinin, pergelin ve bir mekanik saatin bulunduğu görülür, bir yardımcı uzun bir alete bakmaktadır, yerde ise hesap defterleri, mürekkep hokkası ve bir yer küresi vardır. Duvarda kitapların sıralandığı rafların bulunması, rasathanenin kitaplığı bulunan bir kurum olduğunu da anlatır.
Takiyüddin'in aletlerini anlattığı Âlât-ı Rasadiyye adlı eser (Wikipedia'da "İmparatorun Kataloğunun Gözlem Aletleri" olarak anılır) bu aletleri ayrı ayrı tanıtır. Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki bir levhada çerçeveli sekstant, üç ayrı ahşap kolun ve kavisli bir dayanağın birleşmesiyle çizilmiş; gökte güneş ve ay görünür, çevresinde beş kişi aleti kullanır ya da gözetler.
Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye
Tıpta Osmanlı kitap resminin en önemli örneği Sabuncuoğlu Şerafeddin'in (1385-1468) Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye'sidir. Eser, 1465'te yazara seksen yaşındayken tamamlanmış, Türkçe yazılan erken resimli tıp kitaplarından ve resimli cerrahi atlaslardan biri olarak kabul edilir; Fatih Sultan Mehmed'e sunulduğu belirtilir. Kitap üç bölümde 191 konuyu ele alır; 134 cerrahi girişim ve 156 cerrahi alet içerir. Cerrahi işlemlerde hekim, hasta ve aletler ayrı ayrı resmedilir; jinekoloji bölümlerinde kadın cerrahlar (tabîbe) görülür, bu kadın cerrahlar kaynaklara göre tıp resminin erken örnekleri arasındadır.
Eser büyük oranda Ebû'l-Kâsım ez-Zehrâvî'nin et-Tasrîf'ine dayanır, ancak yazarın kendi eklemeleri de vardır. Üç nüshası günümüze ulaşmıştır: İstanbul Fatih Millet Kütüphanesi, İstanbul Üniversitesi Çapa Tıp Tarihi Bölümü ve Paris Bibliothèque nationale de France; hiçbiri tam değildir.
Diğer bilim kitapları
Acâibü'l-Mahlûkât, yaratılış harikalarını sıralayan bir kozmografyadır ve gök, yer, hayvan ve bitkiyi aynı eser içinde ele alır; resimli nüshaları Arap, İran ve Osmanlı çevrelerinde dolaşmıştır. Pîrî Reis'in Kitâb-ı Bahriyye'si denizcilik ve haritacılık eseridir (şehir ve harita). Peygamber tıbbına dair bir risale olan Kitâbü'l-Hâdî el-Muhammedî fi't-tıbbi'n-nebevî'nin bir nüshası da Khalili Koleksiyonu'ndadır.
Bu kitaplarda resim süs olmaktan çok bilgi aktarır: alet çizimi, cerrahi işlem, gök cismi dizilişi okuru yönlendirir. Bu nedenle bilimsel resimler tersim bakımından sade, çoğunlukla az renkli ve metne yakın düzenlenir.
Takiyüddin kimdi
Takiyüddin 1526'da Şam'da doğdu, 1585'te öldü. Nablus, Şam ve Kahire'de kadılık ve müderrislik yaptıktan sonra 1570'te İstanbul'a geldi, 1571-72'de saray müneccimbaşısı oldu. Sidretü'l-müntehâ adlı gökbilim cetvellerini, Âlât-ı Rasadiyye adlı alet kitabını, mekanik saat tasarımlarını ve görme ile ışık üzerine bir optik risalesini yazdı. Sokollu Mehmed Paşa ve Hoca Sadeddin ile yakın ilişki içindeydi; rasathane yıkılınca bu ilişkiler de zedelendi.
Rasathane 22 Ocak 1580'de yıkılmıştır. Yıkımın gerekçesi olarak dinî tartışmalar gösterilse de, kaynak bunu siyasi çekişmelerle ilişkilendirir. Bu nedenle rasathanenin sonu tek bir nedene bağlanmaz; veba, kuyruklu yıldız yorumu ve saray içi rekabet birlikte anılır.
Sabuncuoğlu'nun resimli atlası
Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye, Ebû'l-Kâsım ez-Zehrâvî'nin et-Tasrîf'ine dayanır, ancak iki bölüm kadar özgün ekleme içerir. Eserde dağlama, genel cerrahi, çocuk ve plastik cerrahi, ortopedi, göz hastalıkları ve ilaç hazırlama konuları yer alır; bazı resimlerde nörolojik şikâyetler için yapılan dağlamalar da gösterilir. Çizimlerde cerrahi işlemler renkli minyatürlerle gösterilir; hekimler, hastalar ve aletler ayrı ayrı çizilir. Resimleri Sabuncuoğlu'nun kendisinin yaptığı belirtilir.
Kitabın üç nüshasından biri Paris'te Bibliothèque nationale'de (Supplément turc 693), ikisi İstanbul'dadır: Fatih Millet Kütüphanesi ve İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Bölümü. Kaynaklarda bölüm ve konu sayıları 191 ile 193 arasında değişir; bu nedenle sayılar yaklaşık olarak verilmiştir.
İlgili terimler
Sanatçılar
Matrakçı Nasuh
Matrakçı Nasuh, 16. yüzyılda yaşamış Bosna kökenli bir Osmanlı bilginidir: matematik, tarih ve silah talimi kitapları…
Oku
Nakkaş Osman
Nakkaş Osman, III. Murad döneminde (1574-1595) saray nakkaşhânesini yöneten ve Şemâilnâme, Şehinşahnâme, Hünernâme…
OkuEserler
Acâibü'l-Mahlûkât
Acâibü'l-Mahlûkât ve Garâibü'l-Mevcûdât, Zekeriyyâ el-Kazvînî'nin yaklaşık 1260'ta yazdığı, gök katlarını, melekleri,…
Oku
Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye
Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye, Amasyalı hekim Sabuncuoğlu Şerefeddin'in 1465'te Türkçe yazdığı ve ameliyatları, aletleri…
Oku
Kitâb-ı Bahriyye
Kitâb-ı Bahriyye, Pîrî Reis'in Akdeniz ve Ege kıyılarındaki limanları, burunları ve adaları harita ve yelken…
Oku
Kitâb-ı Bülhân (Şaşırtmalar Kitabı)
Kitâb-ı Bülhân, Abdülhasan el-İsfahânî ile ilişkilendirilen ve Oxford Bodleian Kütüphanesi'nde Or. 133 numarasıyla…
Oku
Şehinşahnâme
Şehinşahnâme, Seyyid Lokmân'ın III. Murad'ın saltanatını Farsça manzum olarak anlattığı, Nakkaş Osman ve ekibinin…
Oku
Âlât-ı Rasadiyye li-Zîc-i Şehinşâhiyye
Âlât-ı Rasadiyye li-Zîc-i Şehinşâhiyye, Takiyüddin er-Râsıd'ın İstanbul Rasathanesi'nde (1577-1580) kullandığı gözlem…
OkuEkoller
Abbâsî ve Bağdat Ekolü
Bağdat ekolü, 12. yüzyıl sonu ile 13. yüzyılda Arapça bilim, edebiyat ve tıp kitaplarını resimleyen üsluba verilen…
Oku
Bizans ve Avrupa Elyazması Resmi (Karşılaştırma)
Bizans ve Avrupa elyazması resmi, İslam dünyası kitap sanatıyla karşılaştırma için kullanılan iki ayrı gelenektir:…
Oku
Osmanlı Minyatür Ekolü
Osmanlı minyatür ekolü, 15. yüzyıldan 19. yüzyıla uzanan, Nakkaşhâne'de örgütlenen ve tarih, şenlik ve topografya…
OkuTeknikler
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.