Eserin türü ve içeriği
Kitâb-ı Bülhân, çok bölümlü bir derlemedir: astroloji, astronomi, geomansi, tılsım ve cin bilgisi bir arada yer alır. Kitap İngilizce literatürde "Book of Surprises" veya "Book of Wonders" olarak anılır. Metnin bir bölümü Ebû Maʿşer el-Belhî'ye atfedilen Kitâbü'l-Mevâlîd (doğum burç yorumları) kaynaklı; başka bölümler Câfer es-Sâdık'a atfedilen eserlere dayandırılır. Bu atıflar çoğunlukla geleneksel olup tarihsel doğruluğu tartışmalıdır.
Bodleian'daki nüsha, yazı bölümleri ile tam sayfa resim bölümlerinden oluşur. Toplam 83 resim vardır. Bunların bir kısmı gökbilimsel şemalar, bir kısmı hayali varlıkların betimleridir. Nüsha sonradan farklı parçalardan bir araya getirilmiş "bileşik" bir yazma olduğundan, bazı yapraklar kayıp ve bölümlerin sırası bozuktur; Osmanlı dönemi kopyaları kayıp kısımların yeniden kurulmasına yardımcı olur.
Resim programı
Kitabın en tanınmış sayfaları burçları gösterir. Örneğin Oğlak burcu, kırmızı külahlı, elinde uzun saplı bir alet tutan ve bir keçiye binen bir adam olarak daire içinde çizilir; çevresinde gezegen küreleri, alt kısımda ise üç küçük figür bulunur. Başka sayfalarda 28 ay menzili, gezegen tanrıları, kral cinler ve İblis yer alır. Yılanları yakalayan kuşlar, dişi bir cin (Commons künyesine göre doğumda yardımcı olan Tâbiʿa) ve çeşitli cin ve şeytan figürleri bu bölümün örnekleridir. Bir sayfada kubbeli bir yapının yanında çıkrık düzenekli bir makine görülür.
Resimler çoğunlukla sayfayı çerçeve içinde dolduran büyük, tek figürlü kompozisyonlardır. Üslupları Celayirli Bağdat'ı çevresiyle ilişkilendirilir; ancak bu resimlerin Celayirli sarayından mı yoksa bir özel çevreden mi geldiği kesin değildir. Osmanlı'nın astrolojik Saâdetnâme'si ile karşılaştıran akademik çalışmalar bulunur.
Celayirli bağlamı
Celayirliler, Moğol İlhanlı devletinin yıkılışından sonra Irak ve Azerbaycan'da hüküm süren bir hanedandı; Sultan Ahmed Celayir (1382–1410) Bağdat ve Tebriz'in kültürel hayatının koruyucusuydu. Kitâb-ı Bülhân bu dönemin sarayında astrolojinin ve fal gelenekleri ile resim sanatının nasıl bir araya geldiğini gösterir. Celayirli çevresinde üretilen resimli kitaplar için ayrıca Mi'râcnâme ve Celâyirli Kitap Resmi (Bağdat ve Tebriz) sayfalarına bakılabilir.
Sayfaların konuları
Bodleian nüshasında on iki burç, "gezegen çocukları" olarak adlandırılan astrolojik tipler, kral cinler (Şemhûreş ve İblis dahil), İskenderiye Feneri ve Ye'cüc-Me'cüc Seddi gibi efsanevi yapılar ve gökbilimci Ebû Maʿşer'in deney yaptığı bir sahne yer alır. Her tam sayfa resim, "... hakkında söz" biçiminde bir başlıkla verilir. Kitabın ilk sahibi Şeyh Ziyâ Hüseyin el-Irbilî, nüshayı 1409'un sonu ya da 1410'un başında bir alıcıya satmıştır; bu bilgi, yazmaların o dönemde ticari olarak da el değiştirdiğini gösterir.
Kullanılan kavramlar
Kitapta geçen birkaç terim kısaca şöyledir. Zodyak, Güneş'in yıl boyunca geçtiği on iki burçtur; her burç bir hayvan ya da insan figürüyle resmedilir. Ay menzilleri, Ay'ın bir ay boyunca durduğu yirmi sekiz konaktır ve fal ile tarım takviminde kullanılırdı. Geomansi (remil), kum ya da kâğıt üzerine noktalarla çizilen on altı şekle bakarak geleceği okuma yöntemidir. Bunların hepsi saray çevresinde gökbilim bilgisiyle fal ve tılsım uygulamalarının birbirinden kesin çizgilerle ayrılmadığı bir dünyaya aittir. Dolayısıyla kitabı "bilimsel" ya da "batıl" diye ikiye bölmek yerine, çağının bilgi anlayışını yansıtan bir derleme olarak okumak daha doğrudur.
Tartışmalar
Başlıca tartışmalar: nüshanın bütünlüğü (hangi bölümlerin aynı dönemde ve aynı atölyede hazırlandığı), el-İsfahânî'nin gerçekten kitabın yazarı mı yoksa derleyicisi mi olduğu, resimlerin Bağdat'ta mı başka bir yerde mi yapıldığı ve sayfaların özgün sıralaması. Kitap ayrıca, saray çevresinde astroloji ve büyü bilgisinin ne kadar resmî ve ne kadar özel bir alan olduğu sorusunu da gündeme getirir.
Görseller
Benzer eserler
Acâibü'l-Mahlûkât
Acâibü'l-Mahlûkât ve Garâibü'l-Mevcûdât, Zekeriyyâ el-Kazvînî'nin yaklaşık 1260'ta yazdığı, gök katlarını, melekleri,…
Oku
Diez ve Berlin Albümleri
Diez Albümleri, Prusya elçisi Heinrich Friedrich von Diez'in 1786–1790 arasında İstanbul'da edinip 1817'de Berlin…
Oku
Mi'râcnâme
Mi'râcnâme, Hz. Muhammed'in Mekke'den Kudüs'e ve oradan yedi kat göğe yükselişini (Miraç) anlatan resimli kitaplara…
OkuEkoller
Konular
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.