Süs olarak bitki ve hayvan
İslam kitap sanatında bitki ve hayvan hem resmin hem süslemenin dilidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre tezhipte hatâyî ve rûmî gibi bitkisel motifler yanında efsanevî (simurg) ve doğal (geyik, kuş) hayvan figürleri kullanılmıştır. Baba Nakkaş üslûbu hatâyî çiçek ve bulut parçalarıyla, Şahkulu'nun saz yolu ise yaprak ve hayal ürünü hayvanlarla anılır; Karamemi üslûbunda ise bahçe çiçekleri yarı doğal biçimde, dallı yapraklı olarak çizilir.
Bu motifler tezhip sayfasında teknik yönüyle anlatılır. Burada önemli olan şudur: tezhipteki bitki gerçek bir bitkiyi tanıtmak için değil, kitabın sayfasını düzenlemek ve ona anlam katmak için kullanılır; kâğıdın üstündeki her bitki çoğunlukla bir desen birimidir.
Fabl ve kozmografi
Hayvanlar edebî anlatıda da kimlik taşır. Kelîle ve Dimne hayvanlar aracılığıyla siyaset ve ahlak dersleri veren fabl koleksiyonudur; resimde hayvanlar insan gibi konuşur ve davranır. Zekeriyyâ el-Kazvînî'nin Acâibü'l-Mahlûkât'ı ise yaratılış harikalarını sıralayan bir kozmografyadır; melekler, cinler, hayvanlar, bitkiler ve gökcisimleri bir arada resmedilir. Kitâb-ı Bulhan ise astroloji ve büyü bağlamında gökyüzü ve hayvan figürlerine yer veren bir çalışmadır.
Bu kitapların resimlerinde bitki ve hayvan, doğa bilgisinden çok anlam ve hikâye taşır; resmin amacı türü tanımak değil, şaşırtıcı yanını göstermektir.
Üstad Mansur ve doğa gözlemi
Bu geleneğin içinde farklı bir yere Hint'te Babür sarayı gelir. Cihangir'in sarayında çalışan Üstad Mansur (ö. 1624) "Nâdirü'l-asr" unvanını almıştır; flora ve faunayı çok ayrıntılı çizmiş, dodoyu renkli resmeden ilk sanatçılardan biri ve henüz bilimsel adı konmadan Sibirya turnasını resmedenlerden biri olarak anılmıştır. 1612'de Goa'dan Cihangir'e hindi horozu getirildiğinde Mansur'un bunu resmettiği anlatılır; Royal Collection Trust'taki bukalemun çalışması da aynı dönemin eseridir.
Bu resimlerde hayvan, bir motif olarak değil bir örnek olarak çizilir: ayak yapısı, gözün konumu, deri dokusu, tüy dizilişi ve renkler dikkatle işlenir. Sitedeki bukalemun çalışmasında dalın, yaprakların ve hayvanın deri dokusunun ayrı ayrı çizilmesi bunu gösterir; hindi resmi ise altın çiçekli bir albüm sayfasının ortasındadır. Cihangir'in bu tür çalışmaları, saraya getirilen nadir hayvanların kaydını tutma isteğiyle ilişkilidir.
Bitki resmi
Bitki resmi iki ayrı çizgide ilerler. Birincisi tezhip ve kalemişi gibi süsleme alanıdır; ikincisi tıp ve eczacılık kitaplarındaki bitki çizimleridir (bilim ve tıp). Babür resminde çiçek ve ağaç, hayvan çalışmalarına benzer biçimde doğadan gözlenerek çizilmiş; Osmanlı'da ise lâle, karanfil ve sümbül gibi çiçekler önce süslemede, sonra çiçek resimlerinde öne çıkmıştır.
Bitki ve hayvan resimleri, bir kitabın sayfasında hem anlam hem de süs işlevi taşıdığı için hangi türde olduklarını anlamak önemlidir: süs desenindeki bir yaprak ile doğadan çizilmiş bir ağaç aynı sözlükle okunamaz.
Sitedeki iki örnek
Bukalemun çalışmasında hayvan profilden gösterilir; gövdenin pulları, ayak parmaklarının kavrayışı, sivri başın yapısı ve kıvrık kuyruk ince çizgilerle işlenmiştir. Yeşil renk, hayvanın üzerinde ve yapraklarda farklı tonlarda tekrar eder. Sayfanın alt kısmında bir imza bulunur. Hindi resminde ise hayvan, altın çiçek desenli bir albüm sayfasının ortasındaki küçük bir çerçevenin içindedir; ince çizgilerle çizilmiş tüy düzeni ve başın kırmızı rengi dikkati çeker.
İki resim de bir albüm sayfasının parçasıdır; yani kitap yazmasından çok bir koleksiyon nesnesi olarak düzenlenmiştir.
Hayvan ve bitkinin anlamı
Resim konusu olarak hayvanın taşıdığı anlam kitaptan kitaba değişir. Av sahnesinde ceylan kovalanan, aslan ise karşı gelen güçtür. Fabl kitabında aynı hayvan bir ahlak tipidir. Aşk hikâyelerinde ceylanlar Mecnûn'un çevresinde toplanarak onun saflığını gösterir (aşk hikâyeleri). Süsleme alanında ise motifin kendisi bir düzen taşıyıcısıdır.
Bu nedenle bir bitki ya da hayvan resmiyle karşılaşınca ilk sorulacak soru, onun hangi türde bir resim içinde bulunduğudur: süs, edebî sahne, fabl ya da gözleme dayalı çalışma. Aynı çiçek ya da hayvan bu dört bağlamda dört ayrı işlevle görülebilir.
İlgili terimler
Sanatçılar
Basavan
Basavan, Akbar'ın saray atölyesinde çalışan ve Ebü'l-Fazl'ın tasarımda, portrede ve renkte çağında eşi olmayan bir…
Oku
Govardhan
Govardhan, Akbar, Cihangir ve Şah Cihan dönemlerinde çalışan, portreleri, münzevi ve şeyh tasvirleriyle ve yumuşak…
Oku
Kara Memi
Kara Memi (Kara Mehmed Çelebi), Kanûnî döneminde saray nakkaşhânesinde Şah Kulu'nun öğrencisi olarak yetişen ve onun…
Oku
Şah Kulu
Şah Kulu (Şahkulu), 1515'te Tebriz'den İstanbul'a getirilen ve Kanûnî döneminde saray nakkaşhânesinin başına geçen,…
Oku
Ustad Mansûr
Ustad Mansûr, Akbar döneminde atölyeye giren, Cihangir'den 1618 dolayında "Nâdirü'l-asr" (çağın eşsizi) unvanını alan…
OkuEserler
Acâibü'l-Mahlûkât
Acâibü'l-Mahlûkât ve Garâibü'l-Mevcûdât, Zekeriyyâ el-Kazvînî'nin yaklaşık 1260'ta yazdığı, gök katlarını, melekleri,…
Oku
Bâburnâme
Bâburnâme, Babür Devleti'nin kurucusu Zahîrüddin Muhammed Babür'ün (1483–1530) Çağatayca yazdığı anılarıdır; torunu…
Oku
Ekbernâme
Ekbernâme, Ekber Şah'ın veziri ve tarihçisi Ebü'l-Fazl'ın İmparator Ekber'in saltanatını anlatmak üzere 1590–1596…
Oku
Kelîle ve Dimne
Kelîle ve Dimne, Hint kökenli Pançatantra'nın Pehlevîceye, ondan İbnü'l-Mukaffa tarafından Arapçaya (yaklaşık 750)…
Oku
Kitâb-ı Bülhân (Şaşırtmalar Kitabı)
Kitâb-ı Bülhân, Abdülhasan el-İsfahânî ile ilişkilendirilen ve Oxford Bodleian Kütüphanesi'nde Or. 133 numarasıyla…
Oku
Nizâmî'nin Hamse'si
Hamse, Nizâmî-i Gencevî'nin 12. yüzyılda yazdığı, Mahzenü'l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker ve…
OkuEkoller
Babür (Büyük Moğol) Ekolü
Babür ya da Büyük Moğol ekolü, 16. yüzyılın ortasında Hümâyûn'un getirdiği İranlı ustalarla Hint ressamlarının…
Oku
Celâyirli Kitap Resmi (Bağdat ve Tebriz)
Celâyirli kitap resmi, 14. yüzyılın ikinci yarısında Bağdat ve Tebriz'de Moğol kökenli Celâyirli sultanlarının…
OkuTeknikler
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.