Aşk hikâyeleri

Zincire vurulmuş sıska Mecnûn, yaşlı bir kadınla birlikte çadırın önünde; çevrede çobanlar, hayvanlar ve çadırlar. — Mecnûn zincirle Leylâ'nın önüne getirilir; Nizâmî Hamse'si, Şah Tahmasb için, 1539–43, British Library Or. 2265, vr. 157b.British Library (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Metnin yolculuğu

Leylâ ile Mecnûn'un hikâyesi 7. yüzyıl Arabistan'ında Necid bölgesinde yaşadığı anlatılan şair Kays b. el-Mülevvah ile Leylâ el-Âmiriyye'nin acı aşkına dayanır. Nizamî Gencevî hikâyeyi 1188'de Farsça bir mesnevî olarak yazdı ve eseri bir bütün olarak Hamse'sinin üçüncü kitabı yaptı; böylece konu Arapçadan Farsçaya, Türkçeye ve Hint dillerine geçti. Osmanlı edebiyatında konunun önemli yorumu Fuzûlî'nin 1535 tarihli mesnevisidir.

Bu metinler yalnızca okunmadı, seyredildi de: Timurlu, Safevî, Osmanlı ve Babür atölyeleri aynı hikâyeleri her yeni nüshada yeniden resimledi. Osmanlı'da Nizamî'nin Hamse'si gibi İran edebiyatı uyarlamaları ağırlıklı olarak İran üslûbunda çalışan nakkaşhâne kolunun işiydi.

Leylâ ile Mecnûn'un resim dili

Hikâyenin kitaplardaki resim programı büyük ölçüde sabittir. İlk sahne, iki çocuğun mektepte karşılaşmasıdır: Walters Sanat Müzesi'ndeki W.609 yazmasından bir levhada hoca ortada, öğrenciler çevrede oturur, Leylâ ile Mecnûn birbirine bakar. Ardından Mecnûn'un çöle çekilmesi gelir. Burada resim, deliliğin ve vazgeçişin görüntüsüne dönüşür: üstsüz ve zayıf, saçı dağınık bir adam, çevresinde onu dinleyen ceylanlar, kuşlar ve yırtıcılar. Mecnûn'un yabanda hayvanlarla dolaşması, mektepteki buluşma, Kâbe ziyareti ve Leylâ'nın çadırı bu hikâyede yinelenen sahneler arasındadır.

İngiltere'de British Library'de saklanan Or. 2265 numaralı Hamse, bu resim dilinin en iyi örneklerinden birini sunar. Şah Tahmasb için 1539-43 arasında hazırlanan nüshada Leylâ ile Mecnûn hikâyesi tam sayfa resimlerle anlatılır; vr. 157b'deki sahnede Mecnûn zincire vurulmuş olarak yaşlı bir kadınla Leylâ'nın çadırına getirilir ve çevrede çadırlar, koyunlar, çobanlar ve çalgıcılar günlük hayatı sürdürür. Aşkın acısı ile gündelik hayatın sıradanlığı aynı yüzeyde yan yana görünür.

Mektepte oturan hoca ve çocuk öğrenciler; Leylâ ile Mecnûn derste birbirine bakıyor. — Leylâ ile Mecnûn mektepte; Walters Art Museum W.609 yazmasından bir yaprak. Commons kaydında Yâr Muhammed el-Herevî adı ve 922/1516 tarihi verilir.Walters Art Museum (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Başka aşk hikâyeleri

Nizamî Hamse'sinin Heft Peyker bölümü Behrâm Gûr'un yedi prenses ve yedi kubbe etrafında kurulan hikâyesidir. Eser 1197'de tamamlanmıştır; her kubbenin bir gezegen, renk ve anlatı ile eşleştiği yedili bir yapı kurar. Resimlerde bu hikâyenin av, eğlence ve kubbe sahneleri öne çıkar (av ve eğlence sayfasına bakınız).

13. yüzyıldan kalan Varka ve Gülşah, iki gencin aşkını anlatan Farsça bir mesnevidir ve Anadolu sahası resmi için önemli bir örnek sayılır. Husrev ü Şîrîn ve Yusuf u Züleyhâ da yaygın konulardır; Yusuf ile Züleyha, Behzad'a atfedilen ünlü bir Bustân resmiyle de anılır. Bostân'da ise aşk daha çok ahlak ve tasavvuf bağlamında geçer.

Ne anlatıyor, nasıl okunmalı

Bu resimlerde aşk görünür bir davranış olarak değil, mekân düzeniyle kurulur. İki sevgili çoğunlukla ya aynı mekânı paylaşır ya da bir perde, çadır kenarı ve kafes onları ayırır. Çevredeki kalabalık, aşkı hem seyreden hem ona engel olan topluluktur. Mecnûn'un çıplaklığı ve zayıflığı, dünyadan vazgeçişi görünür kılar; çevresindeki hayvanlar da bu vazgeçişin doğaya karıştığını anlatır.

Tasavvufî yorumda bu hikâyeler ilâhî aşkın simgesi olarak da okunur: Mecnûn'un dünyaya yabancılaşması, ruhun Hak'ka yönelişi olarak anlaşılır. Resim bu yorumu doğrudan söylemez; manzara, renk ve figür düzeniyle okura imkân bırakır. Aynı sahnenin farklı atölyelerde nasıl çizildiği, Sultan Muhammed ve Mîr Seyyid Ali gibi sanatçıların üslûpları karşılaştırılarak izlenebilir.

Çadırın önünde oturan Leylâ ile ona yaklaşan zayıf düşmüş Mecnûn; çevrede kadınlar, çobanlar ve bir köpek. — Leylâ ile Mecnûn hikâyesinden bir bölüm, yaklaşık 1500–1700, İran; Rijksmuseum, AK-MAK-1251.Rijksmuseum (CC0) · CC0 · Kaynak

Yinelenen sahneler

Leylâ ile Mecnûn nüshalarının resim programı büyük ölçüde sabittir ve Commons'taki Walters W.609 sayfaları bunu görmeyi kolaylaştırır. Dizi mektepte buluşmayla başlar; Mecnûn'un Kâbe önünde babasıyla duası, Nevfel'in Leylâ'nın kabilesiyle savaşı, Mecnûn'un zincirle Leylâ'nın çadırına götürülmesi, iki âşığın birbirini görünce bayılması ve Mecnûn'un Leylâ'nın mezarı başında ölümü ayrı levhalar olarak yer alır. Her bölüm şiirin bir beyit grubuna denk gelir ve genellikle sayfanın metin kutularıyla birlikte düzenlenir.

Aynı sahne, farklı el

Rijksmuseum'daki levhada Mecnûn, Leylâ'nın çadırına yaklaşır; Leylâ oturmuş, kadın hizmetçiler çevresinde durur, köşede bir köpek ve sağda kıyafetli bir erkek görülür. British Library'deki Tahmasb Hamse'sinde aynı hikâye, çok daha kalabalık ve ayrıntılı bir çadır kampı içinde anlatılır. İki resim aynı konuyu işler ama kompozisyon düzeni, kadın ve erkeklerin yerleşimi, doğa öğelerinin yoğunluğu farklıdır.

Bu fark, her atölyenin ve her dönemin hikâyeyi kendi görsel diliyle okuduğunu gösterir. Sanatçıların tek tek tanınması çoğunlukla zordur; Tahmasb Hamse'sinin sanatçıları üzerine ayrıntı için Sultan Muhammed, Mîr Seyyid Ali ve Âkâ Mîrek sayfalarına bakılabilir.

İlgili terimler

Sanatçılar

Osmanlı Minyatür Ekolü · 18. yüzyılın ilk yarısı (yaklaşık 1725-1750 arası etkin)

Abdullah-ı Buhârî

Abdullah-ı Buhârî, 18. yüzyılın ilk yarısında İstanbul'da çalışan, imzalı ve tarihli kadın portreleri, çiçek…

Metnin yolculuğu

Leylâ ile Mecnûn'un resim dili

Başka aşk hikâyeleri

Ne anlatıyor, nasıl okunmalı

Yinelenen sahneler

Aynı sahne, farklı el

İlgili terimler

Sanatçılar

Abdullah-ı Buhârî

Behzad

Mîr Seyyid Ali

Sultan Muhammed

Âkâ Mîrek

Eserler

Hamzanâme (Ekber Şah'ın Dâstân-ı Emîr Hamza'sı)

Kelîle ve Dimne

Nizâmî'nin Hamse'si

Sa'di'nin Bostan'ı (Kahire Bostan'ı)

Şehnâme

Şehnâme-i Türkî

Ekoller

Babür (Büyük Moğol) Ekolü

Osmanlı Minyatür Ekolü

Rajput ve Dekan Resmi (Hint)

Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)

Koleksiyonlar

Kaynaklar