Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)

Üstte surlar ve savaşçı atlılar, altta ırmakta yüzen askerler; metin kutularıyla çevrili geniş bir savaş sahnesi. — Feridun'un Dicle'yi geçmesi, Tahmasb Şehnâmesi, Tebriz, yaklaşık 1525-1535 (Commons künyesine göre).Wikimedia Commons / Google Arts & Culture · Kamu malı · Kaynak

1501: bir hanedan, iki miras

Şah İsmâil 1501'de Tebriz'i alıp Safevi devletini kurdu ve 1510'da Herat'ı Özbeklerden aldı. Böylece Safevi sarayı iki ayrı resim geleneğini aynı anda devraldı: Tebriz'deki Türkmen atölyelerinin canlı ve renkli üslubu (Türkmen Ekolü (Karakoyunlu ve Akkoyunlu)) ve Herat'ın Timurlu klasik üslubu (Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)). Türkmen Hamse'sine 1505 dolayında minyatür ekleyen genç Sultan Muhammed bu birleşmenin ilk adımlarından birini temsil eder. Herat'ın ünlü ressamı Behzad'ın bir noktada Tebriz'e geçip Safevi kitap atölyesinin başına getirildiği anlatılır; ancak tarih (1520'ler) ve rolün niteliği tartışmalıdır.

Bu 'Tebriz üslubu' çoğunlukla Herat'ın dengesi ve inceliği ile Türkmen resminin coşkusunun birleşimi olarak özetlenir.

Saray kitaphânesi ve Tahmasb Şehnâmesi

Safevi saray kitaphânesi (kitâbhâne-i hümâyûn), Şah Tahmasb'ın (hd. 1524-1576) ilk yıllarında en parlak dönemini yaşadı. Atölyede Sultan Muhammed, Mir Musavvir, Âkâ Mîrek, Mir Seyyid Ali, Dost Muhammed ve Abdüssamed gibi ressamlar; hattatlar, müzehhipler ve cilt ustaları çalıştı. En büyük proje Tahmasb Şehnâmesi'dir (Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)). Yazmanın 1522 dolayında Şah İsmâil'in emriyle başlatıldığı, Tahmasb döneminde tamamlandığı kabul edilir; 759 yaprak ve 258 minyatür içerir, sayfa ebadı yaklaşık 48 x 32 cm'dir. Yazmanın 1568'de Osmanlı padişahı II. Selim'e armağan edildiği, İstanbul'a otuz dört deveyle gönderildiği anlatılır (Şah Tahmasb). Osmanlı Sarayı'nda yüzyıllar kaldıktan sonra Avrupa'ya geçti. 20. yüzyılda koleksiyoncu Arthur A. Houghton Jr. tarafından parçalara ayrıldı; yaprakların bir bölümü (76 yaprak, 78 resim) 1970'te Metropolitan Museum'a bağışlandı ve geri kalanı çeşitli müzelere ve koleksiyonlara dağıldı.

Atölye aynı yıllarda başka büyük yazmalar da hazırladı: Tahmasb için Nizâmî Hamse'si (British Library, Or. 2265, yaklaşık 1539-1543) ve Tahmasb'ın yeğeni İbrahim Mirza için Meşhed'de Heft Evreng (Freer Gallery, 1556-1565).

Çok renkli kayalıklar arasında ejderha kılığındaki Feridun'u gösteren sahne; metin kutuları çevrelemiş. — 'Ejderha kılığındaki Feridun oğullarını sınıyor', Tahmasb Şehnâmesi, Âkâ Mîrek'e atfedilen, Tebriz, yaklaşık 1525-1535 (f. 42).Sotheby's / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Üslup: Tebriz'in rengi, Herat'ın dengesi

Safevi kitap resminin ilk dönem özellikleri şunlardır. Renk son derece zengin ve parlaktır: lacivert, kırmızı, turuncu, yeşil ve altın yüzeyler sık dokunmuş bir halı gibi sayfayı doldurur. Kayalar çok renkli ve hareketlidir; içlerinde yüz, hayvan ve cin siluetleri sezilir (Türkmen mirası). Ağaç gövdeleri kıvrık, yapraklar renkli, çiçek bahçeleri yoğundur. Mimari ayrıntı çini desenleriyle ve kitabelerle kaplıdır. Kalabalık sahneler ustaca düzenlenir; her figürün jesti ve bakışı farklıdır. Giysilerde Safevi'ye özgü kırmızı çubuklu sarık, yani 'tâc-ı Haydarî' hemen dikkat çeker; bu ayrıntı, bir resmi Türkmen ya da Safevi dönemine yerleştirmede ipucu olarak kullanılır (Portre ve kıyafet).

Dağılma: Hint, İstanbul, Buhara

1540'lardan sonra Tahmasb'ın resme ilgisi azaldı ve ressamlar başka saraylara dağıldı. Mir Seyyid Ali ve Abdüssamed 1549'da Kâbil'de Hümâyûn'a katıldı, 1555'te onunla Hindistan'a gitti ve Büyük Moğol atölyesinin çekirdeğini kurdu (Babür (Büyük Moğol) Ekolü). Bazı ressamlar ve kâtipler Osmanlı'ya (Osmanlı Minyatür Ekolü), Buhara'ya (Buhara ve Özbek Ekolü) geçti. İbrahim Mirza'nın Meşhed atölyesi ve Kazvin ressamları 1550-1590 arasında farklı bir üslup, bir 'ikinci kuşak' geliştirdi; figürler uzar, çizgi sarmalı belirginleşir. Sâdıkî Bey (1533-1610) gibi ressam ve şairler saray yönetiminde yükseldi (Sâdıkî Bey). Tahmasb döneminin atölye bütünlüğü bir daha kurulamadı.

İki genç sevgili birbirine sarılmış, altın sarısı bir arka planda sazlık ve yaprak motifleriyle. — 'İki Âşık', Rızâ-yı Abbâsî, İsfahan, 8 Şevval 1039 (21 Mayıs 1630). Metropolitan Museum of Art.Metropolitan Museum of Art / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

İsfahan: albüm resmi ve Rızâ-yı Abbâsî

Şah Abbas'ın (hd. 1588-1629) İsfahan'ı başkent yapmasıyla resim yeniden değişti. Bu çağda kitap resimlerinin yerini giderek tek yapraklı portreler, figür çalışmaları ve albüm sayfaları aldı. Rızâ-yı Abbâsî ve öğrencisi Muîn Musavvir bu dönemin başlıca adlarıdır. Rızâ'nın çizgisi akıcı, kalın-ince hatlıdır; genç adam, derviş, sevgili çifti ve yalnız figür çalışmaları, kitaptan bağımsız satılabilir, toplanabilir bir resim türü doğurdu. 1630 tarihli 'İki Âşık' (Metropolitan Museum) ve 1622-1624 tarihli 'Kılıçlı Genç' (Detroit Institute of Arts) bu anlayışın örnekleridir. Avrupa gravürlerinin ve Hint resminin etkisi bu yeni figür anlayışında da sezilir; şiir ve hat, resmin yan kenarında ve kenarlığında birlikte yer alır (Hat).

Kitabın diğer kolları: hat, tezhip, cilt

Safevi kitap sanatında resim kadar hat, tezhip ve cilt de ilerledi. Nesta'lik hattının büyük ustaları Safevi dönemine ait yazmalarda ve albüm sayfalarında yer alır; Şah Abbas'ın sarayında Mir İmâd el-Hasenî (ö. 1615) bu yazının en büyük ustalarından biri sayılır. Tezhipte Tebriz ve Kazvin'in zengin altın ve lacivert desenleri, ciltte ise lake (vernikli, resimli) cilt tekniği öne çıkar. Bu bezemeler, bir ressamın tek başına değil, bir atölyenin eserleri olarak kitapları hazırladığını gösterir (Tezhip, Cilt, Hat).

Safevi ile Osmanlı arasındaki rekabet ve diplomasi de kitap alışverişini belirledi: 1514 Çaldıran, 1555 Amasya Antlaşması ve 1568'deki hediye kafilesi, kitapların siyasi araç olarak kullanıldığını gösterir (Osmanlı Minyatür Ekolü).

Mor ceketli, yeşil entarili, kılıç tutan bir genç; süslü bordür çerçeve içinde ayakta duruyor. — 'Kılıçlı Genç', Rızâ-yı Abbâsî, İsfahan, 1622-1624. Detroit Institute of Arts.Detroit Institute of Arts / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Görsellerle okuma

Bu sayfadaki dört resim, Safevi ekolünün iki ayrı çağını karşılaştırmak için seçilmiştir. İlk iki resim Tahmasb Şehnâmesi'nden, Feridun hikâyesinden alınmıştır: yoğun renkli kayalıklar, ejderha, atlılar ve metin kutuları birbirine karışarak sayfayı dolduran bir düzen kurar. Dicle'yi geçen ordu sahnesi, kalabalık süvari ve nehir ögeleriyle ekolün hareketli yönünü gösterir.

Son iki resim ise İsfahan çağına aittir. İki Âşık'ta figürler birbirine sarılmış, bir sütun gibi bir arada tek bir kütle oluşturur; Kılıçlı Genç ise yalnız bir figürü zarif bir çizgiyle gösterir ve etrafı bordürle çevrilidir. Bu iki resimde kalabalık, mekân ve olay yoktur; yalnızca figür ve çizgi vardır. İlk iki resimle karşılaştırıldığında, Safevi resminin kitap resminden albüm resmine geçişi doğrudan görülür.

Hamilik: saray, prensler ve tüccarlar

Safevi kitap sanatının hamileri yalnızca şahlar değildi. Tahmasb'ın yeğeni İbrahim Mirza Meşhed'de kendi atölyesini kurdu; Şah Abbas döneminde ise tüccarlar ve devlet adamları da albüm ve kitap siparişi verdi. 1604'te Şah Abbas'ın Culfa Ermenilerini İsfahan'a taşıması sonrasında Yeni Culfa'da Ermeni tüccarların da kitap ve resim sipariş ettiği bilinir; bu, hamiliğin yalnızca saraya özgü olmadığını gösterir. Bu geniş hamilik tabanı, İsfahan'da albüm resminin ve tek yapraklı portrenin yaygınlaşmasını da açıklar.

Terimler ve tartışmalar

'Safevi ekolü' tek bir üslup değil, en az dört aşamadır: İsmâil dönemi Tebriz (1501-1524), Tahmasb dönemi Tebriz (1524-1540'lar), Kazvin ve Meşhed'in ikinci kuşağı (1550-1590) ve İsfahan (1590'lar sonrası). Bazı araştırmacılar ilk dönemi Türkmen ekolünün devamı sayar; bazıları Herat geleneğini öne çıkarır. Tartışmalı bir başka konu, Behzad'ın Tebriz'deki kesin rolüdür: Herat ve Tebriz ekolleri arasında doğrudan ustadan ustaya aktarım mı yoksa üslup etkileşimi mi söz konusu olduğu, yazılı belgelerin azlığı nedeniyle tam kapanmamıştır. Tahmasb Şehnâmesi'ndeki birçok resmin kime ait olduğu, imzasız kalmaları nedeniyle, hâlâ yeni makalelerin konusudur.

Başlıca özellikler

Çok renkli, hareketli kayalar ve zengin bitki örtüsü
Tebriz çağında kalabalık ve dengeli sahneler
Kırmızı baton sarıklı Kızılbaş figürler
İsfahan çağında tek yapraklı, hızlı çizgili figür resmi
Hamilik: saray kitaphânesi, sonra albüm koleksiyoncuları

Sanatçılar

Babür (Büyük Moğol) Ekolü · 16. yüzyıl; son tarihli eseri 1595

Abdüssamed

Abdüssamed, Şiraz doğumlu, Tebriz'de Hümâyun'la tanışıp 1549 dolayında Kâbil'e giden, Akbar'a resim öğreten ve…

Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)

1501: bir hanedan, iki miras

Saray kitaphânesi ve Tahmasb Şehnâmesi

Üslup: Tebriz'in rengi, Herat'ın dengesi

Dağılma: Hint, İstanbul, Buhara

İsfahan: albüm resmi ve Rızâ-yı Abbâsî

Kitabın diğer kolları: hat, tezhip, cilt

Görsellerle okuma

Hamilik: saray, prensler ve tüccarlar

Terimler ve tartışmalar

Başlıca özellikler

Sanatçılar

Abdüssamed

Behzad

Mu'în Musavvir

Mîr Seyyid Ali

Rızâ-yı Abbâsî

Sultan Muhammed

Hamiler

Şah Tahmasb

Eserler

Nizâmî'nin Hamse'si

Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)

Şehnâme

Konular

Aşk hikâyeleri

Av ve eğlence

Portre ve kıyafet

Savaş ve sefer

Teknikler

Cilt

Hat

Tezhip

Koleksiyonlar

Kaynaklar