Cilt

Ciltçiliğin Osmanlı'daki yeri

Cilt, "yazma ve basma eserlerin aşınmasını ve dağılmasını önleyen sert koruyucu kapak" olarak tanımlanır; "cilt" sözcüğü derinin Arapçasıdır ve ciltçiliğin ana malzemesini gösterir. Fatih Sultan Mehmed döneminde (1451-1481) saray nakkaşhânesi kurulmuş, II. Bayezid döneminde (1481-1512) ise cilt teşkilatı oluşturulmuştur. Osmanlı cildi I. Süleyman döneminde (1520-1566) olgunluğa ulaşmış; altın yaldızlı şemse ile köşebent ve işlenmiş kumaşla ciltleme standart hâle gelmiştir. Daha ileri örneklerde değerli taşların işlendiği murassa ciltler de yapılmıştır; bu da cilt ustalarının kuyumcularla iş birliği yaptığını gösterir.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre cilt, İslam kitap sanatlarının klasik çağını Osmanlılar'da yaşayan bir koludur.

Bölümler ve sınıflar

Türkiye'nin Ustaları, ciltleri tekniğe göre şemseli, zilbahar, yekşah, zerduz ve çarkûşe gibi türlere ayırır; ortadaki güneş benzeri medalyon (şemse) ve köşelerdeki çeyrek medalyonlar (köşebent) temel öğelerdir. Ciltte ayrıca kapak kanadı (miklep) bulunur: Walters Sanat Müzesi'nin kataloğu, W.658 yazmasının sonradan takılmış cildinin "kanatlı" ve daha geniş kapaklı olduğunu, W.661 cildinin ise kanatsız olduğunu belirtir.

Sitedeki Walters W.661 cildi, 1271/1854-55 tarihli, yeşil meşin üzerine altınla basılmış bir vazodaki çiçek deseni ve çift çerçeve taşır. W.672 albümünün cildi ise muhtemelen 18. yüzyıla ait, koyun derisi kaplı; ortada loblu bir madalyon, köşelerde köşebentler ve ortada ceylan derisinden bir dolgu bulunur. W.658'in cildinde kırmızı meşin zemin üzerine altın ve renkli dolgulu bir orta süs, köşebentler ve geniş kenar şeridi görülür.

Lake ve boyalı ciltler

Safevî İran'ında cilt kapakları boyalı lake ile de süslenirdi. Christie's kaydına göre, yaklaşık Kazvin'de 16. yüzyılın üçüncü çeyreğinde yapılmış bir lake ciltte kapağın dış yüzü ince bir şekilde boyanmış; üzerinde üç atlının aslan ve ceylan avlayışı resmedilmiştir. Bu ciltte cilt, resim yüzeyine dönüşür: av sahnesi hem minyatürün hem de av ve eğlence konusunun bir uzantısıdır.

Lake ciltler genellikle sulu boya benzeri boyalarla yapılan resmin üzerine koruyucu bir vernik sürülerek elde edilir. Bu nedenle bu ciltlerde zamanla çatlaklar oluşur; sitedeki levhada da vernik tabakasının ince çatlakları görülür.

İç dünya: kâğıt, ebru ve yaldız

Ciltçilikte yalnızca dış yüz değil, iç kapak da süslenir. Türkiye'nin Ustaları, ciltlerin süslenmesinde ebru, kat'ı (oyma kâğıt), kumaş ve değerli taşların kullanıldığını söyler. İç kapaklara (astar) ya da sayfa kenarlarına ebru kâğıt yapıştırılması yaygın bir uygulamadır; ayrıntı için ebru sayfasına bakınız.

Altın ise baskı yoluyla uygulanır: Osmanlı ciltlerinde şemse, köşebent ve çerçeve çizgileri altınla basılır ve kabartma çizgilerle birleşir. Altının uygulama yöntemi altın ve yaldız sayfasında anlatılır.

Adım adım

1. Forma ve dikiş

   Yaprakların formaları katlanır, sırta dikilir ve forma sırası kontrol edilir (genel anlatım).

2. Kapak kartonu

   Karton tahtalar kesilir, sırta bağlanır; Türkiye'nin Ustaları kartonu ciltçiliğin başlıca malzemelerinden sayar.

3. Deri geçirme

   Meşin ıslatılıp inceltilir, kapakların üzerine yapıştırılır ve kıvrımlar sıkıştırılır.

4. Kabartma ve altın baskı

   Şemse, köşebent ve çerçeve kalıplarla bastırılır; altın ısıyla yapıştırılır.

5. Miklep ve iç kapak

   Kapak kanadı (miklep) ve iç kapak astarı yapıştırılır; ebru ya da süslü kâğıt eklenir.

Görseller

Sanatçılar

Osmanlı Minyatür Ekolü · 16. yüzyılın ortası (1526'dan yaklaşık 1566'ya kadar etkin)

Kara Memi

Kara Memi (Kara Mehmed Çelebi), Kanûnî döneminde saray nakkaşhânesinde Şah Kulu'nun öğrencisi olarak yetişen ve onun…

Oku

Osmanlı Minyatür Ekolü · 16. yüzyılın ilk yarısı - 1556

Şah Kulu

Şah Kulu (Şahkulu), 1515'te Tebriz'den İstanbul'a getirilen ve Kanûnî döneminde saray nakkaşhânesinin başına geçen,…

Oku

Eserler

Dünya tarihi · yaklaşık 1306–1311 (yazım, kaynaklara göre değişir); resimli nüshalar 1314–1315 ve sonrası

Câmiʿü't-Tevârîh

Câmiʿü't-Tevârîh, İlhanlı veziri Reşîdüddin Fazlullah'ın Gazan Han'ın isteğiyle başlayıp 1310 dolayında tamamladığı,…

Oku

Müraka (albüm) derlemesi · 14.–15. yüzyıl (resimler); 1786–1790 (Diez'in edinişi)

Diez ve Berlin Albümleri

Diez Albümleri, Prusya elçisi Heinrich Friedrich von Diez'in 1786–1790 arasında İstanbul'da edinip 1817'de Berlin…

Oku

Edebî hikâyeler (makâme) · 1237 (hicrî 634)

Harîrî Makâmât'ı (Vâsıtî nüshası)

Harîrî'nin Arapça Makâmât'ının, Yahyâ b. Mahmûd el-Vâsıtî'nin istinsah edip resimlediği, muhtemelen Bağdat'ta…

Oku

Resimli Osmanlı tarihi (şehnâme) · 1584–1588

Hünernâme

Hünernâme, III. Murad döneminde şehnâmeci Seyyid Lokmân'ın kaleme aldığı, Nakkaş Osman ve ekibinin resimlediği, Osman…

Oku

Beş mesnevi (Hamse) · Metin 12. yüzyıl; resimli nüshalar 15.–16. yüzyıl

Nizâmî'nin Hamse'si

Hamse, Nizâmî-i Gencevî'nin 12. yüzyılda yazdığı, Mahzenü'l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker ve…

Oku

Epik şiir (resimli Şehnâme) · 1520'ler başı – 1530'ların ortası

Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)

Şah Tahmasb Şehnâmesi, Safevî sarayının Tebriz atölyesinde yaklaşık 1522'den itibaren hazırlanan, 759 yapraklı ve 258…

Oku

Ayrıca: Zübdetü't-Tevârîh

Ekoller

13.–16. yüzyıl

Memlük Kitap Sanatı

Memlük kitap sanatı, 1250-1517 arasında Mısır ve Suriye'de gelişen, resimden çok Kur'an tezhibi ve hattıyla tanınan…

Oku

1501–1736

Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)

Safevi ekolü, 16.-17. yüzyılda İran'da Tebriz, Kazvin ve İsfahan merkezlerinde Türkmen ve Herat geleneklerini…

Oku

1405–1507

Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)

Timurlu ekolü, 15. yüzyılda Herat ve Şîraz saraylarında gelişen, dengeli kompozisyonu ve ince işçiliğiyle İran kitap…

Oku

Konular

Konu

Av ve eğlence

Av ve eğlence sahneleri, kitap resminde hükümdarın saray dışındaki hayatını gösterir: atlı av, doğan ve tazı,…

Oku

Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.