Memlük Kitap Sanatı

Bir devlet ve kitap sanatı

Memlük Sultanlığı 1250'de Kahire'de kuruldu ve 1517'de Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferiyle Osmanlı'ya geçene kadar Mısır, Suriye ve Hicaz'ı yönetti. Yönetici sınıfı, çoğunluğu Kıpçak Türkü ve Çerkes kökenli, satın alınıp eğitilmiş askerlerden (memlük) oluşuyordu. Sultanlar ve emirler vakıf yoluyla medreseler, hanikâhlar, türbeler ve bu yapılarda okunacak büyük Kur'an nüshaları yaptırdı. Kitap sanatındaki hamiliğin en görünür kolu bu yüzden resimden çok Kur'an hattı ve tezhibi oldu.

Bu bakımdan Memlük 'ekolü', diğer sayfalardaki gibi büyük bir ressamlar topluluğunun üslubundan çok, bir devlet düzeninin yürüttüğü kitap, hat ve tezhip üretimini anlatır. Ekolün katkısı resimli yazmalardan önce Kur'an sayfasının mimari bir yapı gibi düzenlenişinde görülür.

Kur'an tezhibi: altın ve lacivert

Memlük mushafları devasa ebatları, altınla yazılmış muhakkak yazıları ve çok köşeli geometrik süslemeleriyle tanınır. 1313-1314 tarihli, Şâzî b. Muhammed'in yazdığı, Aydoğdu b. Abdullah el-Bedrî ile Ali b. Muhammed'in (er-Rassâm) tezhip ettiği Kur'an bu geleneğin iyi bilinen örneklerinden biridir; sayfaları bugün İstanbul'daki Türk ve İslam Eserleri Müzesi, Boston Güzel Sanatlar Müzesi ve Smithsonian Freer Gallery gibi müzelerde dağınık biçimde bulunur. Tezhipçilerden birinin adının Aydoğdu olması, Memlük zanaatkârlar arasında Türk adlı kişilerin bulunduğunu gösterir.

Sayfa başları geometrik ve rumili bezemelerle doldurulur; ayet ayırıcıları ve sûre başlıkları madalyon ve kartuşlar halinde altın üzerine lacivert kontrastla çizilir. Kenarlardaki palmetli madalyonlar ve ayet sayısı gösteren küçük rozetler tezhip sanatının düzenli sözlüğünü oluşturur (Tezhip, Hat, Rûmî).

Resimli yazmalar: bir azınlık

Memlük Mısır'ında figürlü kitap resmi İran'a göre çok sınırlıdır. Kur'an resimlenmediği için figür ancak dinî olmayan metinlerde görülür. Bunlar arasında Kelîle ve Dimne gibi hayvan masalları, Harîrî'nin Makâmât'ı, Kazvînî'nin Acâibü'l-Mahlûkât'ı, bilimsel metinler ve özellikle fürûsiyye (süvarilik: at binme, mızrak, ok ve kılıç eğitimi) kitapları vardır. Fürûsiyye yazmaları, Memlük askerî sınıfının eğitimini gösteren talimat kitaplarıdır. Kopenhag'daki David Koleksiyonu'nda bulunan, yaklaşık 1500 tarihli ve Mısır ya da Suriye'ye atfedilen bir yaprakta, bir Memlük askerinin büyük bir hedef levhasına mızrakla talim yaptığı görülür; sayfanın üstünde ve altında talimat metni yer alır (Kelîle ve Dimne, Harîrî Makâmât'ı (Vâsıtî nüshası), Acâibü'l-Mahlûkât).

Bu resimler süslemeden çok işlevli teknik çizimlere benzer: figür az sayıda düz renkle ve belirgin konturlarla çizilir, yazı ile resim aynı sayfada birbirini tamamlar. Bazı Memlük yazmaları, 13. yüzyıl Arap kitap resminin (Abbâsî ve Bağdat Ekolü) bir devamı olarak okunabilir: Arapça metin, kenarlıksız sahneler ve gündelik hayat konuları sürer.

Üslup özellikleri

Memlük resminde figürler genellikle sağlam gövdeli, belirgin burunlu, sarıklı ya da Memlük askerî başlığıyla verilir. Palet çoğunlukla mavi, kırmızı, sarı ve yeşilden oluşur; zemin çoğu kez yalın bırakılır. Altın kullanımı resimden çok tezhipte yoğunlaşır. Bulut, ağaç ve kaya motifleri İran resmindekinden daha az gelişkindir; mekân bir yer çizgisi ve birkaç bitki ile belirtilir.

Memlük sanatının özgün bir yanı rütbe armalarıdır. Bir emirin ya da sultanın rütbesini belirten kupa, kılıç, polo çomağı, kalemdan gibi semboller, madeni eşyada, çinide ve yazmaların kenar ve süslerinde bulunur. Bu armalar yazmaların kimin için hazırlandığını ve hangi emre ait olduğunu saptamada kullanılan önemli ipuçlarıdır.

İlişkiler: Tebriz, Anadolu ve İstanbul

Memlükler ile İlhanlılar arasındaki savaş ve diplomasi ilişkisi 14. yüzyılda sanat nesnelerinin ve fikirlerin dolaşımına yol açtı. Doğu Asya (Çin) esintili ögelerin Kahire'ye İlhanlı Tebriz'i üzerinden ulaştığı savunulur (İlhanlı Kitap Sanatı (Tebriz)), ama kesin yol haritası belgelenmiş değildir. Memlük sanatı Osmanlı kitap sanatı için önemli bir öncüldür: erken Osmanlı mushaf tezhibinde ve ciltçiliğinde Memlük etkisi görüldüğü belirtilir (Cilt). 1517'de Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferi sonrasında bazı Mısırlı zanaatkârların İstanbul'a götürüldüğü bilinir; bunların kitap sanatı üzerindeki ağırlığı sınırlı bir araştırma konusudur (Osmanlı Minyatür Ekolü).

Kitap sanatının komşuları: ciltçilik, maden, cam

Memlük kitap sanatı tek başına değerlendirilemez; aynı sanatçılar ve motifler ciltçilik, maden işçiliği ve cam sanatında da görülür. Memlük ciltleri geometrik madalyonlar, altın ve basma bezemeler ve ince kabartma desenlerle süslenir. Maden eşyada gümüş ve altın kakmalı pirinç leğenler ve şamdanlar, cami kandilleri için emaye boyalı cam lambalar bu çevrenin tanınan ürünleridir; üzerlerinde hâmi emirlerin adı ve rütbe armaları bulunur. Bu eşyalar ile mushaflar arasındaki ortak motifler (çok köşeli yıldız, madalyon, rumi ve kufi kuşak) sanatçı çevresinin ortak çalıştığını düşündürür (Cilt, Altın ve yaldız).

Hat bakımından Memlük çağı, 'muhakkak' ve 'reyhânî' gibi büyük yazı stillerinin olgunlaştığı ve Kur'an nüshalarının dikkatle öğretildiği bir dönemdir. Kâtipler usta-çırak yoluyla ve icazetle yetişir; yazı öğretimi dini eğitimin bir parçasıdır. Bu bir ekolün değil, bir eğitim ve meslek düzeninin ürünüdür (Hat, Hat).

Görsellerle okuma

Bu sayfadaki dört görselin üçü Kur'an sayfasıdır; hepsi 1313-1314 tarihli aynı büyük mushaf grubundandır ve dağılmış bir kitabın hâlâ farklı müzelere yayıldığını gösterir. İlk görselde iki sayfalık tezhipli açılış, altın ve lacivert çok köşeli geometrik bir yapıyı, merkezde madalyon ve kenarlarda çıkıntılı süslemeyle gösterir. Diğer iki yaprakta altın muhakkak yazı, kenarda altın ve mavi madalyonlar ve ayet ayırıcılarıyla görülür. Yazının büyüklüğü ve sayfa kenar boşluğunun genişliği, Memlük mushafının büyük bir mekânda okunmak için tasarlandığını düşündürür.

Dördüncü görsel resmin kendisi bakımından farklıdır: bir Memlük askeri mızrağıyla büyük bir hedef levhasına talim yapar; figür tek renkli bir giysi ve sade bir hatla çizilmiştir. Yazı ve resim aynı sayfada birbirine eşlik eder. Bu görseli diğer ekollerin ince çizgili kitap resimleriyle karşılaştırmak, Memlük resminin neden çoğunlukla 'teknik' bir resim olarak anıldığını gösterir.

Kitapçılar, vakıflar ve kütüphaneler

Memlük Kahire'sinde ve Şam'da kitap üretimi yalnızca saray atölyelerine bağlı değildi. Kâğıt ve kitap satıcıları (varrâklar), kâtipler ve cilt ustaları şehir pazarlarında çalışırdı; vakıf yoluyla kurulan medrese ve cami kütüphaneleri hem kitap koleksiyonu hem de okuma ortamı sağlardı. Memlük emirlerinin Kur'an nüshalarını vakfetmeleri, kitabı bir hayır eseri haline getirdi ve nüshaların bugüne ulaşma şansını da artırdı. Bu çerçeve, Memlük kitap sanatının neden saray düzeni kadar toplumsal bir ağ içinde okunması gerektiğini açıklar.

Terim ve sınırlar

'Memlük ekolü' ifadesi çoğunlukla tezhip, hat ve ciltçilik için kullanılır. Resimli yazmalar ise ayrı bir grup olarak ele alınır ve çoğu kez 'Mısır ya da Suriye' diye yer belirsizliğiyle sınıflanır. Kahire ve Şam arasındaki üslup ayrımı çok keskin değildir; birçok yazmanın yapım yeri bilinmediği için kesin bir coğrafi ayrım yapılamaz. Yazmaların tarihleri de çoğu kez ancak üslup karşılaştırmasıyla kestirilir. Fürûsiyye yaprağı gibi resimli örneklerde 'yaklaşık' ve 'atfedilir' ifadeleri bu belirsizlik nedeniyle bilinçli kullanılmıştır.

Başlıca özellikler

• Kur'an tezhibinde ağırlık, altın ve lacivert karşıtlığı
• Fürûsiyye kitaplarında askerî eğitim sahneleri
• Kenarlıksız, yalın zeminli sahneler
• Rütbe armaları ve kâse-kılıç sembolleri
• Muhakkak ve reyhânî hat

Eserler

Kozmografya ve doğa tarihi · Metin yaklaşık 1260; resimli nüshalar 13.–18. yüzyıl

Acâibü'l-Mahlûkât

Acâibü'l-Mahlûkât ve Garâibü'l-Mevcûdât, Zekeriyyâ el-Kazvînî'nin yaklaşık 1260'ta yazdığı, gök katlarını, melekleri,…

Oku

Edebî hikâyeler (makâme) · 1237 (hicrî 634)

Harîrî Makâmât'ı (Vâsıtî nüshası)

Harîrî'nin Arapça Makâmât'ının, Yahyâ b. Mahmûd el-Vâsıtî'nin istinsah edip resimlediği, muhtemelen Bağdat'ta…

Oku

Hayvan masalları (ahlak ve siyaset kitabı) · Metin 6.–8. yüzyıl; resimli nüshalar 13.–16. yüzyıl

Kelîle ve Dimne

Kelîle ve Dimne, Hint kökenli Pançatantra'nın Pehlevîceye, ondan İbnü'l-Mukaffa tarafından Arapçaya (yaklaşık 750)…

Oku

Teknikler

Teknik

Altın ve yaldız

Altın ve yaldız, tezhip ve minyatürde ışık ve değer katan malzemedir: dövülmüş altın varak, arap zamkıyla ezilerek…

Oku

Teknik

Cilt

Cilt, yazmanın koruyucu kabuğu ve süslemesidir: deri, karton, altın, boya ve iplikle yapılan Osmanlı ciltlerinde…

Oku

Teknik

Hat

Hat, Arap harflerini estetik ölçülere göre yazma sanatıdır; Osmanlı'da altı kalem (sülüs, nesih, muhakkak, reyhânî,…

Oku

Teknik

Tezhip

Tezhip, el yazması kitap sayfalarını, levhaları ve albümleri altın ve renkli boyalarla süsleme sanatıdır; Osmanlı'da…

Oku

Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.