Metin: bir düzenbazın elli şehri
Makâmât, Basralı edip Harîrî'nin 11. yüzyılın sonunda ve 12. yüzyılın başında kaleme aldığı elli kısa anlatıdan oluşur. Makâme, nesir ile şiiri birleştiren, süslü ve kafiyeli bir dille yazılan kısa hikâye türüdür ve Bediüzzamân el-Hemedânî tarafından edebiyata kazandırılmıştır. Harîrî'nin kitabı bu türün en çok okunan örneğidir.
Her makâme bir şehrin adını taşır. Anlatıcı el-Hâris b. Hemmâm, bir tüccar olarak şehir şehir gezer; her yerde dilbilgisi oyunları, şiir ve ustalıklı vaazlarla para toplayan Ebû Zeyd es-Sürûcî ile karşılaşır. Ebû Zeyd çoğu zaman tanınmaz; sonunda kimliği ortaya çıkar, anlatıcı onun yalanlarına kızar ve yine de hayran kalır. Hikâyelerin asıl derdi olay değil, dildir; bu nedenle metin yüzyıllarca Arapça öğrenenlerin ders kitabı olarak da okundu ve çok sayıda şerhi yazıldı.
Vâsıtî ve 1237 nüshası
BnF Arabe 5847, kolofonuna göre Ramazan 634 (1237) tarihinde Yahyâ b. Mahmûd b. Yahyâ b. Ebi'l-Hasan b. Kuvarriha el-Vâsıtî tarafından yazılmış ve resimlenmiştir; muhtemelen Bağdat'ta hazırlanmıştır. Vâsıt, Irak'ta bir şehirdir; sanatçının nisbesi oradan gelir. Hattat ile ressamın aynı kişi olması bu dönemde ender görülen bir durumdur.
Nüsha, 167 yaprak ve 99 minyatürden oluşur. Resimlerden birinde Abbâsî halifesi el-Müstansır'ın adı çizili olarak yer alır (164v yaprağı). Müstansır 1226–1242 arasında hüküm sürdü; 1237, Moğolların Bağdat'ı fethinden (1258) yaklaşık yirmi yıl önceye denk gelir. Bu nedenle minyatürler, şehrin Moğol yıkımından önceki kent yaşamını gösteren sınırlı görsel belgelerden biridir.
Resim programı
Resimler metindeki makâmelere göre yerleştirilmiştir; kimi yatay şerit, kimi tam sayfadır. Tekrar eden sahneler arasında camide veya mahkemede toplantılar, kütüphane, bir köy önünde tartışma, kervan, gemi yolculuğu ve evlerin içi bulunur. Mekân genellikle ön yüzü açık bir sahne gibi kurulur: kemerler, minareler ve süslü duvarlar arkada, figürler önde yer alır. Böylece bir çerçeve içinde birçok kişinin birbirine bakarak konuştuğu "oda" sahneleri ortaya çıkar.
Figürlerin yüz ifadeleri ve el hareketleri, hikâyelerin ruh hâlini taşır: tartışan iki adam, hayretle bakan bir kalabalık, üst ve alt katta aynı anda gösterilen farklı olaylar. Giysilerdeki desenler, kaplar, lambalar ve mimari ayrıntılar, kitabın yapıldığı dönemin eşya ve mimari kültürünü de kaydeder. Bu özellikleriyle Vâsıtî resimleri hem sanat tarihçileri hem de gündelik hayat tarihçileri için temel kaynaktır; bkz. Gündelik hayat.
Bağdat ekolü ve makâme resmi
Vâsıtî nüshası, Abbâsî dönemi kitap resminin en olgun örneği olarak anılır; bkz. Abbâsî ve Bağdat Ekolü. Harîrî'nin metni 13. ve 14. yüzyılda Irak, Suriye ve Mısır'da birçok kez resimlendi; bu çoğalma, makâme resminin bağımsız bir kitap sanatı türüne dönüştüğünü gösterir. Sonraki dönemde Memlük Kitap Sanatı ve başka çevrelerde de makâme resmi sürdü.
Geleneğin kökenine dair tartışmalar sürer: bazı araştırmacılar figür tiplerinde ve kıyafetlerde Hıristiyan Suriye yazmalarının, Orta Asya'dan gelen Selçuklu etkisinin ve Bizans resminin izlerini görür. Bu etkilerin ne ölçüde olduğu kesin değildir. Doğru olan, Vâsıtî'nin atölyesinin kendi çağındaki çeşitli resimli kitap gelenekleriyle birlikte düşünülmesi gerektiğidir; bkz. Kelîle ve Dimne.
Metnin yayılışı ve resimli nüshalar
Harîrî'nin eseri yaşadığı dönemde büyük ilgi gördü; kaynaklara göre yazarın kendi izniyle yedi yüz nüshanın çıkarıldığı anlatılır. Makâme türünün ilk büyük yazarı olan Bediüzzamân el-Hemedânî'den (ölümü 1008) sonra, Harîrî bu türün en çok kopyalanan ismi oldu. Resimli nüshaların çoğu iki dönemde üretildi: yaklaşık 1200–1256 ve 1300–1337 arası; iki dönem arasındaki elli yıllık boşluk Moğol istilalarına denk gelir. En erken kesin tarihli resimli kopya, 1222 tarihli BnF Arabe 6094'tür; Vâsıtî nüshası ise 1237'dedir. 1334 tarihli bir Mısır Memlûk nüshası Viyana'da saklanır.
Resimlerde dikkat çeken ayrıntılardan biri, sosyal rollerin giysiyle ayırt edilmesidir: Türk hükümdar ve komutanlar Selçuklu askerî kıyafeti ve belirgin başlıklarla, Arap kişiler ise sarık ve uzun cübbeyle gösterilir.
Nüshanın tarihçesi
BnF Arabe 5847, 19. yüzyılda Fransız Doğu bilimci Charles Schefer'in koleksiyonunda bulunduğu için "Schefer Harîrîsi" diye de anılır ve bugün BnF'nin Doğu yazmaları arasında saklanır. Nüshanın bazı sayfaları, bu sitede de görüldüğü gibi, kamu malı fotoğraflarla çoğaltılmıştır. Harîrî metninin başka resimli nüshaları da vardır; örneğin 1222 tarihli BnF Arabe 6094 ve Memlûk Mısır'ında hazırlanan 1334 tarihli Viyana nüshası.
Görseller
Sanatçılar
Benzer eserler
Acâibü'l-Mahlûkât
Acâibü'l-Mahlûkât ve Garâibü'l-Mevcûdât, Zekeriyyâ el-Kazvînî'nin yaklaşık 1260'ta yazdığı, gök katlarını, melekleri,…
Oku
Kelîle ve Dimne
Kelîle ve Dimne, Hint kökenli Pançatantra'nın Pehlevîceye, ondan İbnü'l-Mukaffa tarafından Arapçaya (yaklaşık 750)…
Oku
Varka ve Gülşah
Varka ve Gülşah, Ayyûkî'nin 11. yüzyılda yazdığı Farsça aşk mesnevisinin, 13. yüzyılın ortasında Abdülmümin b.…
OkuEkoller
Abbâsî ve Bağdat Ekolü
Bağdat ekolü, 12. yüzyıl sonu ile 13. yüzyılda Arapça bilim, edebiyat ve tıp kitaplarını resimleyen üsluba verilen…
Oku
Memlük Kitap Sanatı
Memlük kitap sanatı, 1250-1517 arasında Mısır ve Suriye'de gelişen, resimden çok Kur'an tezhibi ve hattıyla tanınan…
OkuKonular
Gündelik hayat
Gündelik hayat resimleri, esnaf, müzisyen, oyuncu ve kalabalıkları gösterir; Osmanlı'da bu konunun en zengin kaynağı,…
Oku
Portre ve kıyafet
Portre ve kıyafet resimleri, hükümdarın ve devlet adamlarının yüzlerini, giysilerini ve başlıklarını belgeler;…
Oku
Şehir ve harita
Şehir ve harita konusu, kitap resminde şehirlerin, kalelerin ve yolların kuşbakışı ya da plan-görünüş karışımı…
OkuTeknikler
Cilt
Cilt, yazmanın koruyucu kabuğu ve süslemesidir: deri, karton, altın, boya ve iplikle yapılan Osmanlı ciltlerinde…
Oku
Ebru
Ebru, kitre ile yoğunlaştırılmış su üzerine serpilen boyaların iğne ve tarakla desenlendirilip kâğıda aktarılması…
Oku
Eser tanıma
Eser tanıma, bir yazma ya da minyatürün kimin, ne zaman ve nerede yapıldığını; sahte mi, sonradan değiştirilmiş mi…
Oku
Fırça ve kalem
Fırça ve kalem, kitap sanatçılarının başlıca aletleridir: hattat kamış kalemle, nakkaş ve ressam kıl fırçayla…
OkuAyrıca: Hat, Kâğıt ve âhar
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.