Üç borulu gümüş kalemlik ile zincirle bağlı sekizgen hokka. — Divit (kalemlik ve hokka), Osmanlı, 18. yüzyıl; Walters Art Museum 57.627.Walters Art Museum (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Kalemin yapısı

Hat sanatının başlıca aleti kuru kamış ya da bambudan yapılan kalemdir; hattat bu malzemeyi uygun uç genişliklerinde keserek yarar. TDV İslâm Ansiklopedisi hat maddesi ise temel ölçü birimini noktada görür: kamış kalemin kâğıda tam teması ile oluşan eşkenar dörtgen ya da kare biçimli iz, harflerin oranlarının ve satır aralığının ölçüsüdür. Yani kalemin ucunun genişliği hem harfi hem de sayfa düzenini belirler.

İstanbul'da kullanılan yazı aletlerini tarayan bir belgeye göre kalem, hokka ve divit ile kalemtıraş ve kalem açma aletleri bir hattatın aracını oluşturan temel öğelerdir; mürekkep ise "is" (karbon siyahı) ya da "mazı" (meşe mazısı esaslı) mürekkebi olarak anılır.

Mürekkep

Is mürekkebi, yağın ya da yağlı maddenin yakılmasıyla elde edilen is ile arap zamkından yapılır. Zakariya, keten tohumu yağı ve gazyağı yakarak elde ettiği isi arap zamkı ile karıştırdığını, karışımı otuz saat elle ezdiğini ve sonra damıtık suyla inceltiğini yazar. Mazı mürekkebi ise demir tuzu ve mazıdan yapılır; Library of Congress, bu tür mürekkepten kaynaklanan korozyonun yazının kaybına, yayılmasına ve asit göçüne yol açabildiğini belirtir. Bu iki mürekkep türünün zamanla farklı yaşlanması, yazmayı tanımada ipucudur (eser tanıma).

Resimlerde kullanılan siyah ise ayrı bir konudur: LACMA çalışmasında resimlerdeki siyah odun kömürü iken is siyahı mürekkeplerde bulunmuştur (pigmentler).

Kırmızı lake zemin üzerinde altın çiçek desenli dikdörtgen kalemdân kapağı. — Lake kalemdân (kalem kutusu); Muhammed Sâdık'a atfedilir, İran, muhtemelen 1793–94, Metropolitan Museum of Art.Metropolitan Museum of Art (CC0) · CC0 · Kaynak

Divit ve hokka

Divit, kalem ve hokkanın birlikte taşındığı alettir. Sitedeki Osmanlı divitinde üç ince boru yan yana uzanır, boruların bir ucuna zincirle sekizgen bir hokka bağlanmıştır; metal yüzeyde bitkisel süsleme görülür. Walters Sanat Müzesi, divitin İslam toplumunda yazının merkezî rolü nedeniyle büyük bir özenle yapıldığını belirtir. Ayrı bir örnek olan lake kalemdân, Metropolitan Museum'daki bir İran eseridir (muhtemelen 1793-94) ve kapağı kırmızı zeminde altın çiçek desenle bezelidir.

Bu aletler yalnızca işlevsel değil, atölye ve saray kültürünün göstergesidir; hattat ve nakkaş birlikte çalışırken aynı divitten kalem ve fırça çıkardığı resimlerde görülür.

Resim fırçası

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın anlatımında minyatür çalışmasında çizgi çekmek ve ince ayrıntı doldurmak için kedi kılından yapılan çok ince "kürk fırçalar" kullanılır, daha geniş yüzeyler için ayrı fırçalar bulunur. İş bölümü şöyledir: usta ressamlar dış çizgileri çizer, çırak ressamlar renklendirir; Babür minyatüründe yüzler için ayrı bir sanatçı da çalışabilir. Kenar süslemesi ise ayrı bir sanatçının işidir ve çoğu kez sayfanın en geniş boyalı alanını oluşturur.

Bu nedenle bir resimde fırça tek bir elin değil, bir atölyenin ürünüdür ve Osmanlı'da bu atölye nakkaşhâne adını alır.

Geniş kahverengi kenar içinde, çerçeveli bir levhada kalem alıştırması olan sülüs yazı satırları. — Şeyh Hamdullah'a atfedilen kalem alıştırması (karalama) levhası; Walters W.672, 16. yüzyıl.Walters Art Museum (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Alıştırma sayfaları

Hattatlar kalemi serbestçe denemek için alıştırma levhaları (karalama) yazardı. Sitedeki Şeyh Hamdullah'a atfedilen levha, pembe kâğıt üzerinde iç içe geçmiş büyük sülüs satırları ve çerçeveli bölümlerle bu tür bir kalem alıştırmasıdır; Walters Sanat Müzesi, bu tür alıştırma sayfalarının albümlerde toplandığını belirtir. Şeyh Hamdullah (ö. 1520), TDV'ye göre Yâkût el-Müsta'sımî geleneğini yeniden yorumlayarak Osmanlı hattının yeni üslûbunu kuran isimdir.

Adım adım

Kamışı seç
Kuru, düz ve sağlam bir kamış ya da bambu seçilir; kalem için yeterince kalın ve düz olmalıdır.
Ucu kes
Kalemtıraşla uç eğik kesilir; kesim açısı ve genişlik yazı türünü belirler (sülüs, nesih vb.).
Ucu yar
Uç ortadan ince bir çizgiyle yarılır; mürekkep bu yarıktan akar. Kamış kesilip yarılır.
Mürekkebi hazırla
İs ve arap zamkı otuz saate varan bir sürede ezilir ya da hazır mürekkep kullanılır (Zakariya).
Deneme ve meşk
Nokta ölçüsü ile harf oranları çalışılır. TDV hat maddesinde bu ölçü temel birimdir.