Bir veziri tarihçiye çeviren sipariş
Reşîdüddin, hekimlikten yükselerek Gazan Han'ın ve ardından Olcaytu'nun veziri olmuş, 1318'de idam edilene kadar devleti yöneten kişidir. Gazan, kendisinden Moğolların tarihini yazmasını istedi. İşin kapsamı Gazan'ın ölümünden sonra, Olcaytu döneminde genişledi: Reşîdüddin, Moğol tarihine dünya halklarının tarihini ekleyerek kitabı iki redaksiyonda tamamladı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre ilk redaksiyon 1306–1307'de üç cilt, ikincisi 1310 dolayında dört cilt hâlinde hazırlandı; eserin bazı kısımları sonradan Arapçaya çevrildi.
Kitap, kendi çağında alışılmadık bir tarafsızlıkla anılır. Çin, Hint, Yahudi ve Frank tarihleri için Reşîdüddin sarayındaki danışmanlardan yararlandı: Moğol tarihi için Bolad Çingsang, Avrupa için Hıristiyan din adamları, Hindistan için Hint kaynaklarını bilenler. Bu yüzden eser, "ilk dünya tarihi" diye anılır; Müslüman tarihçilikte başka bir kültürün anlatısını o kültürün kendi bilgilileriyle yazma örneklerinden biridir.
Rabʿ-ı Reşîdî ve çoğaltma düzeni
Reşîdüddin, Tebriz'in doğusunda Rabʿ-ı Reşîdî adlı bir külliye kurdu. Külliyede medrese, hastane, kütüphane ve bir yazıhane (scriptorium) vardı. Kendi vakfiyesine göre eserlerinin her yıl bir Farsça ve bir Arapça nüshasının çoğaltılması ve ülkenin farklı şehirlerine dağıtılması öngörülmüştü. Bu düzen sayesinde yirmi dolayında resimli nüsha hazırlandığı belirtilir; bugün bunların yalnızca parçaları bilinir.
Bu, Doğu İslâm dünyasında kitabın bir "yayın" olarak üretildiği ilk örneklerden biridir. Metin ve resimler önceden planlanmış, ressamlar ve hattatlar aynı atölyede çalışmıştır.
Hayatta kalan nüshalar
En çok bilinen parça, Edinburgh Üniversitesi Kütüphanesi'ndeki Arapça nüshadır (Or. Ms. 20, 714/1314–15). Yaklaşık yüz elli yaprak ve yetmiş dolayında minyatür içerir; Gazneliler, Selçuklular, Harezmşahlar gibi İslâm hanedanlarının tarihini kapsar. Londra'daki Khalili Koleksiyonu'nda bulunan elli dokuz yaprak, aynı nüshanın başka bir bölümüdür ve yaklaşık otuz beş resim taşır; Çin imparatorlarının portreleri ve Buda tasvirleri bu kısımdadır. Khalili yazmasının 11a varağında Timurlu hükümdarı Şahruh'un mührü bulunur; yani kitap bir buçuk asır sonra Herat kütüphanesine girmişti.
Topkapı Sarayı Kütüphanesi'nde Farsça iki nüsha vardır: 1314 tarihli H. 1653 ve 1317 tarihli H. 1654. Şahruh için 1430 dolayında Herat'ta hazırlanan Timurlu kopyası ise Bibliothèque nationale de France'tadır. Bu kopyadaki Moğol hanları ve günlük yaşam sahneleri, İlhanlı resimlerinin 15. yüzyılda nasıl yeniden yorumlandığını gösterir.
Resim programı ve üslup
Resimler metnin hemen içine, çoğu zaman sayfanın bir şeridi olarak yerleştirilmiştir. Anlatılar çok farklıdır: Gazneli Mahmud'un seferleri, Moğol hanlarının taht sahneleri, Hz. Muhammed'in Miraç'ı, Buda'nın şeytana meyve sunması, bir kuşatma sırasında mancınık kuran askerler. Edinburgh'daki Zarang kalesi kuşatması bu tür savaş sahnelerindendir.
Üslupta Çin resminin etkisi açıktır: bulutlar kıvrımlı bantlar halinde, kayalar ve ağaçlar ince kontur çizgiyle, çoğu zaman çok az renk katmanıyla verilmiştir. Figürlerin giysisi ve yüz tipleri ise Moğol sarayını yansıtır. Hıristiyan ikonografisinden alınma melek ve azizlerin biçimleri de bu karışımın parçasıdır. Resimler tek tek ele alındığında "güzel resim" yapmaktan çok, metni açıklayan şemalar gibidir; asıl önemleri bu ortak görsel dili oluşturmalarında yatar.
Rakamlarla nüshalar
Hayatta kalan resimli nüshalar kitabın ne kadar büyük bir proje olduğunu gösterir. Edinburgh'daki Arapça parça 151 yaprak ve yetmiş dolayında minyatür içerir; Khalili Koleksiyonu'ndaki parça 59 yaprak ve otuz beş resimdir. İki parça birlikte bilinen en eski Arapça nüshayı oluşturur ve 18. yüzyılda sıralaması karışacak biçimde yeniden ciltlenmiştir. Topkapı Sarayı'ndaki iki Farsça nüsha, 1314 tarihli H. 1653 (68 resim) ve 1317 tarihli H. 1654 (118 resim), kitabın Farsça kolunu temsil eder. Bibliothèque nationale de France'taki yaklaşık 1430 tarihli Timurlu kopyası ise 113 minyatür taşır.
Bu sayılar, Rabʿ-ı Reşîdî atölyesinin aynı metni hem iki dilde hem birden çok kopyada, her biri tek tek resimlenmiş olarak çoğaltabildiğini gösterir. Kitap resminin bu ölçekte seri üretildiği bilinen en erken örneklerden biri budur; bkz. Kitap yapım aşamaları.
Tartışmalar
Hangi ressamın hangi yaprağı yaptığı bilinmez; atölye çalışması olduğu için atıflar yapılamaz. Resimlerin ne kadarının Çinli veya Uygur ressamlar eliyle yapıldığı, Çin etkisinin dolaylı mı (baskı ve kumaşlarla gelen örnekler) yoksa doğrudan mı olduğu tartışılır. İki redaksiyonun tarihleri ve bazı ciltlerin kayıp olması da kesin bir yapı çizmeyi zorlaştırır. Bunların yanında, Berlin'deki Diez Albümleri'nde bulunan bazı Moğol sahnelerinin Câmiʿü't-Tevârîh resimleriyle ilişkisi de araştırma konusudur.
Görseller
Hamiler
Benzer eserler
Büyük Moğol Şehnâmesi (Demotte Şehnâmesi)
Büyük Moğol Şehnâmesi, İlhanlı döneminde 1330'larda Tebriz'de hazırlanan, yaklaşık 280 yaprak ve 190 resimle…
Oku
Diez ve Berlin Albümleri
Diez Albümleri, Prusya elçisi Heinrich Friedrich von Diez'in 1786–1790 arasında İstanbul'da edinip 1817'de Berlin…
Oku
Mi'râcnâme
Mi'râcnâme, Hz. Muhammed'in Mekke'den Kudüs'e ve oradan yedi kat göğe yükselişini (Miraç) anlatan resimli kitaplara…
Oku
Şehnâme
Şehnâme, Firdevsî'nin 977 dolayında başlayıp 1010'da tamamladığı, yaklaşık elli bin beyitlik Farsça destandır;…
Oku
Varka ve Gülşah
Varka ve Gülşah, Ayyûkî'nin 11. yüzyılda yazdığı Farsça aşk mesnevisinin, 13. yüzyılın ortasında Abdülmümin b.…
Oku
Zübdetü't-Tevârîh
Zübdetü't-Tevârîh, Seyyid Lokmân'ın 1583'te III. Murad için yazdığı, yaratılıştan Osmanlı hanedanına uzanan resimli…
OkuEkoller
Konular
Peygamber kıssaları
Peygamber kıssaları, Hz. Muhammed'in hayatını ve önceki peygamberlerin hikâyelerini anlatan resimlerdir; bu…
Oku
Saray ve tören
Saray ve tören konusu, hükümdarın tahtını, kabul merasimlerini, sünnet ve düğün şenliklerini ve devlet alaylarını…
Oku
Savaş ve sefer
Savaş ve sefer, İslam dünyası kitap resminde en sık işlenen konulardan biridir: Osmanlı, Timurlu ve Safevî…
OkuTeknikler
Altın ve yaldız
Altın ve yaldız, tezhip ve minyatürde ışık ve değer katan malzemedir: dövülmüş altın varak, arap zamkıyla ezilerek…
Oku
Cilt
Cilt, yazmanın koruyucu kabuğu ve süslemesidir: deri, karton, altın, boya ve iplikle yapılan Osmanlı ciltlerinde…
Oku
Ebru
Ebru, kitre ile yoğunlaştırılmış su üzerine serpilen boyaların iğne ve tarakla desenlendirilip kâğıda aktarılması…
Oku
Eser tanıma
Eser tanıma, bir yazma ya da minyatürün kimin, ne zaman ve nerede yapıldığını; sahte mi, sonradan değiştirilmiş mi…
OkuAyrıca: Fırça ve kalem, Hat, Kitap yapım aşamaları, Koruma ve restorasyon, Kâğıt ve âhar, Pigmentler, Tersim ve kompozisyon, Tezhip
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.