Altın baskılı, kırmızı ve siyah desenli iki kapaklı bir kitabın açık hâli. — Bir Cenevre İncili'nin (1603) restore edilmiş eli ciltlenmiş kapağı; Avrupa örneği. Onarımda yırtıklar tamir edilmiş, lekeler giderilmiştir.Wikimedia Commons (kamu malı) · Kamu malı · Kaynak

Malzeme kendini yaşlandırır

Yazmanın ömrü, kullanılan malzemenin kimyasına bağlıdır. LACMA'daki Fars resimlerini inceleyen JAIC makalesi, bakır bazlı yeşil pigmentlerin (verdigris, brokantit, atakamit) kâğıdı kahverengileştirdiğini ve zayıflattığını belirtir; makaleye göre brokantit, bakır klorürlere göre kâğıda daha az zarar verir. Verdigrisin selülozik malzemeyi, örneğin kâğıdı, bozma yeteneği de bilinir. Zırnık ışığa karşı duyarlıdır ve zamanla kırılgan beyaz arsenik trioksite dönüşebilir; vermilyon ışık ve klor iyonlarının etkisiyle kararabilir; gümüş yükseltgenip siyah lekeler bırakır.

Bu nedenle bir resimde kararmış kırmızı, beyazlaşmış sarı, delinmiş yeşil bölge ya da kahverengiye dönmüş kâğıt, çoğunlukla onarılabilecek bir "kir" değil, malzemenin kendi kimyasıdır.

Demir-gal mürekkebi

Library of Congress'e göre demir-gal mürekkebi yüzyıllarca yazı mürekkebi olarak kullanılmış, ancak metnin kaybına, mürekkebin kenarlara yayılmasına, solmasına, kâğıdın arka yüzüne geçmesine ve asit göçüne yol açabilir. Bu bozulmayı durdurmak, daha fazla hasar riski olmadan çok zordur; LoC'nin araştırması, fitat tuzlarıyla ve etanol katkılı alkali tamponlamayla yapılan işlemlerin iyi sonuç verdiğini, ancak en uygun yöntemin eserin kimyasına ve fiziksel durumuna göre seçilmesi gerektiğini belirtir. Sitedeki Portekiz'deki bir kilise yazması, mürekkebin harf biçiminde delikler açmış olduğu bir örnek gösterir.

Bu işlem yalnızca uzmanlarca yapılır; eserin kâğıt türü (sızdırmaz, âharlı ya da âharsız) sonucu etkiler.

Kırmızı nota çizgili, siyah yazılı bir sayfada harflerin çevresinde ve ortasında aşınma ile açılmış delikler. — Demir-gal mürekkebi aşınması: mürekkep yazıyı taşıyan yüzeyi harf biçiminde oyar. Évora'da (Portekiz) bir kilisede sergilenen yazma.Ceinturion (Wikimedia Commons) · Kamu malı · Kaynak

Ortam ve elleçleme

Library of Congress, kâğıt eserler için serin (oda sıcaklığında ya da altında), kuru (yaklaşık %35 bağıl nem), temiz ve kararlı bir ortamı önerir; bodrum, çatı katı ve su baskınına açık yerlerden kaçınılmalı, eserler doğrudan ya da yoğun ışıktan uzak tutulmalıdır. Bant ve kendinden yapışkanlı malzeme kullanılmamalı; ataç ve lastik de zarar verebilir. Asitli kâğıtlar ayrı saklanmalı, asit ve lignin içermeyen klasör ve kutular kullanılmalıdır. Daha ileri sorunlarda bir kâğıt konservatörüne başvurulması önerilir.

Ciltler ve el yazmaları için de aynı ilkeler geçerlidir: ışık kırılgan pigmentleri (zırnık, zincifre, gümüş) yaşlandırır; nem küf ve cilt bozulması getirir; kuru ve aşırı sıcak ortam ise deriyi ve kâğıdı kırılganlaştırır.

Restorasyon etiği

Restorasyon bir "yenileme" değil, hasarı durduran ve eseri daha okunur kılan, geri alınabilir bir müdahaledir. Sitedeki Cenevre İncili örneğinde (1603) yırtıkların onarıldığı, lekelerin giderildiği ve kapağın dönemine uygun biçimde yeniden yapıldığı anlatılır; bu bir Avrupa örneğidir ama ilke aynıdır. Eski onarımlar bazen eserin görünümünü değiştirmiştir: resimlerin üstünün sonradan boyanması, eksik bölümlerin tamamlanması ya da kâğıdın yeniden yapıştırılması, eseri tanımayı güçleştirir (eser tanıma).

Bu nedenle bir yazmada onarım izini yok saymak yerine belgelemek gerekir: önce fotoğraflama, sonra hasarın nedenini anlama, en son minimum müdahale.

Adım adım

Ellerin temiz ve kuru olsun
Sayfaları tutarken kenarlardan, her iki elle destekleyerek tut; ciltli kitabı yüzüne asla dik açıyla açma.
Işıktan uzak tut
Doğrudan güneş ve güçlü yapay ışıktan koru; zırnık, zincifre ve gümüş ışıkla bozulur.
Ortamı dengede tut
Serin, yaklaşık %35 bağıl nem, bodrum ve çatı katı dışında bir yer (LoC önerisi).
Bant ve yapışkan kullanma
Yırtıkları bantla kapatma; ataç, lastik ve yapışkanlı etiketlerden kaçın.
Asitli kâğıttan ayır
Asitli kâğıt ve karton ile temas ettirme; asitsiz klasör ve kutu kullan.
Kendin onarma
Yırtık, leke ya da küf için uzman kâğıt konservatörüne danış; fotoğraf çekip durumu kaydet.