Bir elçinin koleksiyonu
Heinrich Friedrich von Diez, Prusya Kralı adına İstanbul'da elçilik yapan bir diplomattı ve Doğu yazmalarına büyük ilgi duyuyordu. 1786–1790 arasında İstanbul'da bir dizi albüm edindi; bunlar yapıştırma sayfalardan oluşan müraka ciltleriydi. 1817'de vasiyetiyle bu koleksiyon Berlin'deki Kraliyet Kütüphanesi'ne geçti. Bugün yaklaşık 450 resim, çizim ve hat örneği, bir de bitmemiş taslak ve çalışma sayfaları içerir. Sayfaların çoğu 14. ve 15. yüzyıla, İran ve Orta Asya'ya tarihlenir.
SMB (Berlin Devlet Müzeleri) açıklamasına göre, bu albümler Topkapı Sarayı'nın dışında, İran-Moğol sanatının dünyadaki en önemli koleksiyonlarından birini oluşturur. Diez albümlerinin bir kısmı Topkapı'daki albümlerden (özellikle Topkapı Sarayı Kütüphanesi Hazine 2153 ve Fatih albümleri) ayrılmış sayfalarla ilişkilidir. Albümlerin kendi aralarındaki ilişkisi ve nasıl derlendiği sürekli araştırılır.
Sayfalar ne gösteriyor?
Albümlerde klasik kitap resmi sayfalarının yanında özgün bir grup vardır: Mongol savaşçılar, atlı ve okçu sahneleri, avcılık (şahinle av), postacı (yam sistemi) atlısı, tutsakların işkencesi, Kur'an okuyan Mongol prensler, bir çadırda divan, askerî manevralar. Bunlardan "Bağdat'ın Düşüşü" (Diez A, fol. 70) iki sayfaya yayılmış bir kuşatma sahnesidir: köprüler, kuşatma makineleri ve gemiler görülür. Commons künyesinde, Berlin katalog bilgisine dayanılarak bu resim Reşîdüddin'in Câmiʿü't-Tevârîh'inden (Tebriz?, 14. yüzyılın ilk çeyreği) bir sahne olarak yorumlanır. Çadırda Kur'an okuyan iki Moğol prensin sahnesi de Diez A, fol. 70 içindeki resimlerdendir.
Bu resimler, İlhanlı döneminde Çin kökenli teknikler ve konularla İran geleneğinin buluştuğunu gösterir. Zırhlar, atların tasviri, koşum takımları ve çadır mimarisi, dönemin Moğol askerî ve gündelik hayatına ilişkin ayrıntılı bilgi verir; bkz. Savaş ve sefer.
Mehmed Siyah Kalem ve ilişkili sayfalar
Albümlerin ilişkili olduğu Fatih Albümü'nde (Topkapı), "Mehmed Siyah Kalem" (Siyah Kalem) adıyla anılan yaklaşık seksen sayfalık bir sanatçı grubu yer alır; bu sayfalar 14. yüzyılın sonu ve 15. yüzyılın başındaki resim, mürekkep çizimi ve hat örneklerini içerir. Siyah Kalem sayfalarında konular çoğunlukla göçebe ve şaman dünyasına, şeytanlara, devlere ve gündelik hayata yönelir. Diez albümleri bu geleneğin Berlin'deki karşılığı olarak ele alınır; ancak iki koleksiyon arasındaki sayfaların bir bütünün dağılmış parçaları olup olmadığı tartışılır.
Siyah Kalem sayfalarının özellikleri
Siyah Kalem adıyla anılan sanatçı topluluğunun yaklaşık seksen eseri bilinir; Fatih Albümü'nde (H. 2153) toplanan bu sayfalar koyu renkleri, ağır çizgileri ve boş zemin üzerinde canlı figürleriyle tanınır. Konular arasında şeytanlar, göçebe çadır yaşamı, hayvanlar ve Çin ile Moğol kıyafetli insan figürleri vardır; Budist ve şamanist ögeler belirgindir. Çalışmaların tek bir sanatçıya mı yoksa bir ekibe mi ait olduğu bilinmez; bazı araştırmacılar "Ustad Siyah Kalem" adını kullanırken, bazıları Hâcı Muhammed ya da Dervîş Muhammed gibi adlar önerir. Bu sayfaların Berlin'deki Diez Albümleri ile ilişkisi, her iki koleksiyonu bir arada okuma ihtiyacını doğurur.
Tartışmalar ve araştırma
2013'te Berlin Devlet Kütüphanesi'nde düzenlenen sempozyum ve "Meisterwerke aus dem Serail" sergisi, albümlerin yeni bir değerlendirmesini başlattı. Tartışılan konular şunlardır: sayfaların çıktığı yer (Tebriz, Orta Asya veya başka bir merkez), tarihleri (14. ve 15. yüzyılın hangi evresi), Çin ve Frank (Avrupa) etkilerinin payı, albümlerin hangi saray koleksiyoncusunun elinde derlendiği ve Osmanlı döneminde nasıl yeniden düzenlendiği. Bazı sayfaların Câmiʿü't-Tevârîh ve Büyük Moğol Şehnâmesi gibi bilinen kitaplardan koparılmış resimler olup olmadığı da sorulur.
Görseller
Benzer eserler
Büyük Moğol Şehnâmesi (Demotte Şehnâmesi)
Büyük Moğol Şehnâmesi, İlhanlı döneminde 1330'larda Tebriz'de hazırlanan, yaklaşık 280 yaprak ve 190 resimle…
Oku
Câmiʿü't-Tevârîh
Câmiʿü't-Tevârîh, İlhanlı veziri Reşîdüddin Fazlullah'ın Gazan Han'ın isteğiyle başlayıp 1310 dolayında tamamladığı,…
Oku
Fatih Albümü
Fatih Albümü, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde Hazine 2153 numarayla kayıtlı, Fatih Sultan Mehmed'in…
Oku
Kitâb-ı Bülhân (Şaşırtmalar Kitabı)
Kitâb-ı Bülhân, Abdülhasan el-İsfahânî ile ilişkilendirilen ve Oxford Bodleian Kütüphanesi'nde Or. 133 numarasıyla…
OkuEkoller
Konular
Av ve eğlence
Av ve eğlence sahneleri, kitap resminde hükümdarın saray dışındaki hayatını gösterir: atlı av, doğan ve tazı,…
Oku
Gündelik hayat
Gündelik hayat resimleri, esnaf, müzisyen, oyuncu ve kalabalıkları gösterir; Osmanlı'da bu konunun en zengin kaynağı,…
Oku
Savaş ve sefer
Savaş ve sefer, İslam dünyası kitap resminde en sık işlenen konulardan biridir: Osmanlı, Timurlu ve Safevî…
OkuTeknikler
Cilt
Cilt, yazmanın koruyucu kabuğu ve süslemesidir: deri, karton, altın, boya ve iplikle yapılan Osmanlı ciltlerinde…
Oku
Eser tanıma
Eser tanıma, bir yazma ya da minyatürün kimin, ne zaman ve nerede yapıldığını; sahte mi, sonradan değiştirilmiş mi…
Oku
Fırça ve kalem
Fırça ve kalem, kitap sanatçılarının başlıca aletleridir: hattat kamış kalemle, nakkaş ve ressam kıl fırçayla…
Oku
Hat
Hat, Arap harflerini estetik ölçülere göre yazma sanatıdır; Osmanlı'da altı kalem (sülüs, nesih, muhakkak, reyhânî,…
OkuAyrıca: Koruma ve restorasyon, Kâğıt ve âhar, Tersim ve kompozisyon
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.