Ağacın altında oturan hattat bir levha üzerine yazıyor; sağdaki genç yardımcı kâğıdı perdahlıyor. — Hattat Mîr Abdullah Kâtib ve kâğıt perdahlayan genç; Nanha'ya atfedilir, Babür Hindistanı, 1602 (Allahabad), Walters Art Museum W.650.Walters Art Museum (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Kâğıdın yolculuğu

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin kâğıt maddesine göre kâğıdın Çin'de M.S. 105 dolaylarında Ts'ai Lun'a atfedilen icadı, Orta Asya'daki arkeolojik buluntularla izlenebilir. Yakın Doğu'daki ilk kâğıt değirmeni Hârûnürreşîd döneminde Bağdat'ta 178/794-95'te açılmış; Semerkant, Talas Savaşı'ndan sonra büyük bir üretim merkezi olup ihracat yapmıştır. Kâğıdın 9. yüzyıldan itibaren yaygınlaşması kütüphanelerin büyümesini ve hat sanatının gelişmesini sağlamıştır.

Osmanlılar başlangıçta Avrupa ve Doğu kâğıdı ithal etmiştir. TDV'ye göre 18.-19. yüzyıllarda Yalova (1741), İstanbul, İzmir ve Beykoz'da kâğıt fabrikaları kurulmuş, ancak yabancı rekabet karşısında ayakta kalamamıştır. Bu yüzden Osmanlı yazmalarında Doğu kâğıdının yanında çok sayıda Avrupa, özellikle İtalyan kâğıdı bulunur.

Âhar: yüzeyi hazırlamak

Kâğıt çıplak hâliyle yazı ve boya için uygun değildir; mürekkep emilir, kalem tutmaz. Bu yüzden hattatlar, müzehhipler ve ressamlar kâğıdı âharlar. Âhar, kâğıda sürülen kaplama ve bu kaplamanın perdahlanmasıyla yüzeyin hazırlanmasıdır; âharlanmış kâğıdın üzerinde oluşan koruyucu tabaka yüzeyi düzgün ve kolay yazılır hâle getirir, mürekkebin emilmesini önler. Başlıca türler yumurta akı ve şapla hazırlanan yumurta âharı, nişasta ve jelatin karışımı nişasta âharı ve un âharıdır. Kâğıdın iki yüzüne bir ya da birkaç kat sürülür, gölgede kurutulur ve perdahlanır.

Çağdaş hattat Mohamed Zakariya da kâğıdı nişasta ile kaplayıp ardından yumurta akı ile şaptan yapılan âharla işlediğini, hazırladığı kâğıtları akik taşıyla çok iyi perdahladığını ve kullanmadan önce en az bir yıl dinlendirdiğini yazar. Kâğıdı renkli boyamak, altın serpmek ya da ebruyla süslemek de aynı hazırlık zincirinin parçasıdır.

Metin sütunlarını çevreleyen, ebru desenli ve altın serpmeli geniş kenarlı bir yazma sayfası. — Attâr'ın Mantıku't-tayr yazması: nesta'lik yazılı sayfanın kenarına ebru kâğıt ve altın serpme eklenmiştir; yaklaşık 1600, Metropolitan Museum of Art.Metropolitan Museum of Art (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Perdah ve parlaklık

Perdah, kâğıt yüzeyini akik, cam ya da metal gibi düz ve sert bir yüzeyle ovarak parlatma işidir. Perdahlanan kâğıt hem yazının keskin görünmesini hem de boyanın yüzeyde kalmasını sağlar. Resimde sağda oturan genç yardımcı, Mîr Abdullah Kâtib'in yanında yerde bir kâğıdı perdahlarken gösterilir; bu sahne, yazma yapımında kâğıt hazırlığının ayrı bir işçilik olduğunu gösterir.

Fars minyatürcüleri, Avrupa'daki parşömen yerine yüksek derecede perdahlanmış kâğıt üzerinde çalışmıştır; kenar süslemesi yapılmayan yerlerde kâğıt bazen altın varakla serpilmiştir.

Renkli ve ebrulu kâğıt

15. yüzyıldan itibaren kâğıt yapımı ve sayfa boyamadaki inceltilmiş teknikler, farklı renklerin ve Çin'den gelen "abrî" tekniğiyle ebru etkisinin kullanımına yol açmıştır. Resimdeki Mantıku't-tayr sayfası bu uygulamanın örneğidir: nesta'lik metin çevresindeki geniş kenarda ebru kâğıt ve altın serpme birlikte kullanılmıştır. Başka bir levhada ise kırmızı zeminli bir metin penceresi mavi ebru çerçeve içine yerleştirilmiştir.

Bu tür kâğıtlar çoğunlukla sayfanın tamamı için değil, kenar ve zemin için kullanılırdı; böylece ana metin sade ve okunur kalırken sayfa süslü bir çerçeve kazanırdı. Ebru tekniği için ebru sayfasına bakınız.

Kırmızı zeminli kâğıda yazılmış iki beyit, çevresinde mavi ebru kenar. — Edep üzerine iki beyit; İran, 1500–1699. Renkli kâğıt ve ebru çerçeve örneği. World Digital Library 6851.World Digital Library (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Kâğıttan yazmanın tarihine

Kâğıt yalnızca malzeme değil, tarihleme kaynağıdır. University of Michigan'ın İslam yazmaları rehberi, Osmanlı yazmalarında çok sayıda Avrupa kâğıdının bulunduğunu, bunlardan çapa, taç-yıldız-hilâl ve "tre lune" (üç hilâl) filigranlarının yaygın olduğunu belirtir. Üç hilâl filigranı 17. ve 18. yüzyıllarda Venedik'te ve Osmanlı pazarına yönelik imal edilmiş, 18. yüzyılda Fransız kâğıtçılar da onu "trois lunes" adıyla taklit etmiştir. Aynı rehber, bir filigran eşleşmesinin nadiren birebir bulunduğunu ve kâğıdın yazmada kullanılmadan önce yıllarca dolaşabildiğini hatırlatır; yani filigran tarihi yazmanın yazıldığı tarihle özdeş değildir. Ayrıntı için eser tanıma sayfasına bakınız.

Adım adım

Kâğıdı seç
Doğu ya da Avrupa kâğıdı olabilir; cins, kalınlık ve yüzey durumu gözden geçirilir. Osmanlı yazmalarında ithal kâğıt çok kullanılmıştır.
Kaplama: nişasta
Buğday ya da mısır nişastası soğuk suda ezilir, kaynar suya dökülüp pişirilir, ince bir bezden süzülür ve kâğıda ince bir kat sürülür (Zakariya'nın anlattığı yönteme göre).
Âhar sürme
Yumurta akı ve şaptan yapılan âhar kat kat sürülür. Her kat gölgede kurutulur; güneşe tutulmaz.
Perdahlama
Kurumuş kâğıt akik ya da cam bir taşla düz hareketlerle ovalanır. Yüzey parlayıp pürüzsüzleşir.
Dinlendirme
Zakariya hazırladığı kâğıdı kullanmadan önce en az bir yıl bekletir; atölyelerde bekleme süresi değişir.