Ebru

Kısa tarih

TDV İslâm Ansiklopedisi, benzer tekniklerin Çin'de 8. yüzyılda ("liu sha shien"), Japonya'da 12. yüzyılda ("suminagashi") görüldüğünü; ebrunun ise 16. yüzyılda Türkistan'da Çağatay Türkçesinde "ebre" adıyla bilindiğini yazar. Farsça "ebrî" (kaş benzeri bulutlar) adı desenlerin bulut biçimlerine benzemesinden gelir. Teknik 15. yüzyıl sonunda Büyük İran ve Orta Asya'da, belki Timurlu ya da Şeybânî döneminde Semerkant ve Buhara gibi şehirlerde ortaya çıkmış, sonra Osmanlı, Babür ve Dekan sultanlıklarına yayılmıştır. Farsça kaynaklarda "kâğaz-ı ebrî" (bulutlu kâğıt) adı geçer; Türkçe "ebru" bunun karşılığıdır ve 19. yüzyılda belgelenir.

Erken Osmanlı örneği 1539-40 tarihli bir yazmada görülür. Şebek adlı erken bir ustaya atfedilen tarifler 1615'ten sonraya tarihli Tertîb-i Risâle-i Ebrî'de geçer. TDV, 18. yüzyılda vaiz Hatip Mehmed Efendi'nin (ö. 1773) "hatip ebrusu"nu geliştirdiğini, M. Necmeddin Okyay'ın (1885-1976) çiçekli "Necmeddin ebrusu"nu yarattığını belirtir. 16. yüzyıl sonunda Avrupalı gezginler İstanbul'dan ebru kâğıtlarını Almanya, Fransa ve İtalya'ya taşımış ve "Türk kâğıdı" olarak tanınmıştır.

Malzeme ve aletler

Ebrunun zemini, geven bitkisinin zamkı olan kitrenin suda çözülmesiyle hazırlanır; TDV'ye göre su yoğunlaşınca boyalar batmadan yüzeyde kalır. Boyalar toprak esaslı doğal pigmentlerdir ve sığır ödü gibi maddelerle açılır, böylece zeminde yayılır. Aletler arasında yaklaşık 6 cm derinliğinde dikdörtgen bir tekne, at kılından fırçalar, taraklar, ince teller ve iğneler bulunur.

Zakariya da ebrusunu kitre (gum tragacanth) ile yoğunlaştırılmış su üzerinde pigmentleri yüzdürerek yaptığını, kâğıdın bu pigmentleri yüzeyden emdiğini ve her kâğıdın benzersiz olduğunu belirtir. Ona göre ebru, yumuşak kenarları ve düşük karşıtlığı nedeniyle doğrudan yazı için uygun değildir; bu yüzden hat çalışmalarında kenar süsü olarak kullanılır.

Türler

TDV dört ana türü sayar. "Battal ebru", boyaların tekne yüzeyine serpilip desen verilmeden kâğıda aktarılmasıdır; "tarama ebru" boyaların tarak ya da iğneyle taranmasıyla oluşur; "hatip ebru" Hatip Mehmed Efendi'ye ait, çiçeksiz, kıvrık desenli bir türdür; "Necmeddin ebru" ise çiçekli kompozisyonlardır. Necmeddin Okyay'ın "yazılı ebru"yu da geliştirdiği (arap zamkı ile direnç oluşturarak yazı yazma) belirtilir.

Sitedeki iki çağdaş örnek bu yelpazeyi gösterir: biri tekne üzerinde iğneyle yeşil yaprak desenini çizen eli, diğeri sarı daire içinde pembe çiçek ve yaprakları. Üçüncü örnek, 1869 tarihli bir Avrupa kitabının iç kapağında görülen tüy desenli (kuş tüyü) ebru kâğıttır; Avrupa'ya yayılan ebrunun sonraki biçimini gösterir.

Kitapta ebru

Kitap sanatında ebru, kenar süsü ve cilt kâğıdı olarak kullanılır. Resimde Mantıku't-tayr nüshasının ve bir hat levhasının kenarları ebru ve altın serpmeyle düzenlenmiştir (kâğıt ve âhar). 15. yüzyıldan itibaren kâğıt yapımı ve sayfa boyamadaki gelişmeler Osmanlı tezhibinde "abrî" tekniğinin kullanılmasına imkân vermiştir.

Günümüzde ebru, Türkiye'de hem bir sanat hem de bir el sanatı olarak sürdürülür. Günümüz geleneği 19. yüzyılın ortasından, İstanbul'daki Özbekler Tekkesi ustalarından beri sürmektedir.

Adım adım

1. Kitre suyunu hazırla

   Kitre (geven zamkı) suda bekletilip çözülür; kıvam gelince tekneye dökülür ve dinlendirilir.

2. Boyaları hazırla

   Toprak boyalar su ve öd ile açılır; her renk ayrı kapta bekler.

3. Boyayı damlat

   Fırçayla boya zemine serpilir; damlalar yüzeyde yayılır.

4. Desen ver

   İğne ve tarakla desen çizilir; taranan boya bulut, çiçek ya da dalga biçimi alır.

5. Kâğıdı yatır

   Kâğıt yüzeye hafifçe yatırılır, boyayı alır ve dikkatle kaldırılır.

6. Kurut

   Kâğıt gölgede kurutulur; gerektiğinde ince biçimde perdahlanır.

Görseller

Sanatçılar

Osmanlı Minyatür Ekolü · 16. yüzyılın ilk yarısı - 1556

Şah Kulu

Şah Kulu (Şahkulu), 1515'te Tebriz'den İstanbul'a getirilen ve Kanûnî döneminde saray nakkaşhânesinin başına geçen,…

Oku

Eserler

Dünya tarihi · yaklaşık 1306–1311 (yazım, kaynaklara göre değişir); resimli nüshalar 1314–1315 ve sonrası

Câmiʿü't-Tevârîh

Câmiʿü't-Tevârîh, İlhanlı veziri Reşîdüddin Fazlullah'ın Gazan Han'ın isteğiyle başlayıp 1310 dolayında tamamladığı,…

Oku

Edebî hikâyeler (makâme) · 1237 (hicrî 634)

Harîrî Makâmât'ı (Vâsıtî nüshası)

Harîrî'nin Arapça Makâmât'ının, Yahyâ b. Mahmûd el-Vâsıtî'nin istinsah edip resimlediği, muhtemelen Bağdat'ta…

Oku

Beş mesnevi (Hamse) · Metin 12. yüzyıl; resimli nüshalar 15.–16. yüzyıl

Nizâmî'nin Hamse'si

Hamse, Nizâmî-i Gencevî'nin 12. yüzyılda yazdığı, Mahzenü'l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker ve…

Oku

Epik şiir (resimli Şehnâme) · 1520'ler başı – 1530'ların ortası

Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)

Şah Tahmasb Şehnâmesi, Safevî sarayının Tebriz atölyesinde yaklaşık 1522'den itibaren hazırlanan, 759 yapraklı ve 258…

Oku

Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.