Beş şiir, beş dünya
Nizâmî'nin Hamse ("beşli") adıyla anılan eseri, aynı vezin ailesinde yazılmış beş mesneviden oluşur. Mahzenü'l-Esrâr ("Sırlar Hazinesi") ahlâkî ve tasavvufî bir öğüt kitabıdır. Hüsrev ü Şîrîn, Sasanî hükümdarı Hüsrev Perviz ile Ermeni prenses Şîrîn'in aşkını, heykeltıraş Ferhad'ın boşuna beslediği sevgiyi ve Hüsrev'in uzun kararsızlıklarını anlatır. Leylâ vü Mecnûn, Arap çölünde Kays ile Leylâ'nın kavuşamayan aşkını işler. Heft Peyker ("Yedi Güzel"), Behrâm-ı Gûr'un yedi ayrı iklimin prensesi için yedi renkli köşkte dinlediği yedi hikâyeyi içerir. İskendernâme ise iki bölümde (Şerefnâme ve İkbâlnâme) Büyük İskender'in fetihlerini ve bilgelik arayışını verir.
Bu yapı, ressama beş ayrı sahne kuramı verir: saray ve av sahnesi, sevgi sahnesi, çöl, köşk ve cenk. Bu yüzden Hamse, Şehnâme ile birlikte İran kitap resminin en çok kullanılan iki metninden biridir. Ali Şîr Nevâî, Nizâmî'ye bir yanıt olarak Çağatay Türkçesiyle kendi Hamse'sini yazdı; böylece beşli yapı Türk edebiyatına da geçti.
Tahmasb Hamse'si (British Library, Or. 2265)
Or. 2265, Safevî hükümdarı Şah Tahmasb için 1539–1543 arasında kopyalanan bir Hamse'dir; on dört tam sayfa resim içerir. British Library kayıtlarına göre ilk hâlinden sonra, muhtemelen 17. yüzyılda ve yine 19. yüzyılın başında Feth Ali Şah Kaçar'ın sarayında ciltlenirken sayfalar eklenmiştir. Bu yüzden nüshanın bazı bölümleri sonradan eklenmiştir; ilk sipariş ile sonraki eklerin ayrılması gerekir.
Resimler Safevî Tebriz atölyesinin en yüksek dönemini gösterir. Âkâ Mîrek'e atfedilen "Hekimlerin Düellosu" sayfasında bir sahne bir ressam portresine dönüşür; Şah Tahmasb'ın portresinin bu sayfada yer aldığı belirtilir. "Hüsrev, Şîrîn'in Yıkanışını İzliyor" sayfası (Or. 2265, f. 53v), Hüsrev'in kayalıklı bir manzarada, çıplak Şîrîn'i göletten izlediği sahnedir ve doğa elemanlarının güçlü, renkli kompozisyonuyla tanınır. Sultan Muhammed'e atfedilen Miraç sayfası ise Hz. Muhammed'in melekler arasında yükselişini lacivert ve altın bir gökte gösterir; bu sahne, Mi'râcnâme sayfasındaki Miraç resim geleneğiyle karşılaştırılabilir.
Behzad ve 1494–1495 Herat nüshası
British Library'deki Or. 6810, Herat'ta 1494–1495'te Emir Ali-i Fârisî Barlas için hazırlanmış bir Hamse'dir ve Behzad'ın resimleri içerir. Bunlardan biri, İskendernâme'deki "İskender ve Münzevî" sahnesidir (273r yaprağı): İskender bir mağara önünde, dünyadan çekilmiş bir bilgenin karşısında durur. Aynı nüshada, İskender romanından bir sayfada Câmî'nin usturlap taşıyan bir portresi de görülür (225v yaprağı). Bu özellikler Behzad'ın portreyi hikâye resmine sokma eğilimini yansıtır; bkz. Behzad.
Herat Hamse'leri Timurlu Hamse geleneğinin parçasıdır. British Library'de 1442–1443 tarihli bir Hamse daha vardır (Add. 25900) ve Tebriz'de Yakub Bey için 1481'de hazırlanan nüsha Topkapı Sarayı'ndadır (H. 762).
Babür Hamse'si: Lahor, 1590'lar
British Library'deki Or. 12208, Ekber için Lahor'da hazırlanan bir Hamse'dir. Metin 12 Ekim 1593 ile 14 Aralık 1595 arasında yazılmıştır; kâtibi Abdürrahim "Anberîn Kalem"dir. En az yirmi ressamın (çoğunun Hintli olduğu belirtilir) çalıştığı kitapta Hâce Abdüssamed başlıca ressamdır. Kitap başlangıçta 42 sayfa minyatür içeriyordu; bugün British Library'de 36 tam sayfa figürlü minyatür, Walters Sanat Müzesi'nde ise dört minyatür bulunur. Bu nüsha, Hamse geleneğinin Safevî Tebriz'inden Babür Hindistan'ına nasıl taşındığını gösterir; bkz. Babür (Büyük Moğol) Ekolü, Abdüssamed.
Resim anlayışı ve tartışmalar
Hamse resimlerinde mimari, bahçe ve kıyafet büyük önem taşır; aşk ve ahlâk temaları çoğunlukla açık hava sahneleriyle, bir çeşme, bir köşk ya da bir çadırla verilir. Tahmasb nüshasında renkler çok parlaktır; Herat nüshalarında ise sahneler genel olarak daha sakin kurulmuş ve mimari ayrıntıya daha yatkındır.
Başlıca tartışmalar şunlardır: Hangi resmi hangi ressamın yaptığı (Tahmasb nüshasındaki resimler çeşitli ellere bölünür ve atıflar değişebilir), 1494–1495 nüshasındaki hangi resimlerin gerçekten Behzad'a ait olduğu ve hangi sahnelerin sonradan eklendiği. Hamse'nin bu nüshalarını incelemek, Herat'tan Tebriz'e geçen sanatsal geleneği izlemenin yollarından biridir; bkz. Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan), Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz).
Görseller
Sanatçılar
Abdüssamed
Abdüssamed, Şiraz doğumlu, Tebriz'de Hümâyun'la tanışıp 1549 dolayında Kâbil'e giden, Akbar'a resim öğreten ve…
Oku
Behzad
Kemâleddin Behzâd, Timurlu Herat'ında yetişen, 1522'de Tebriz kitabhanesinin başına getirildiği anlatılan ve Fars…
Oku
Mîr Seyyid Ali
Mîr Seyyid Ali, Şah Tahmasb'ın Tebriz kitabhanesinde yetişip 1549'da Hümâyun'un Kâbil sarayına geçen ve Akbar…
Oku
Sultan Muhammed
Sultan Muhammed, Şah İsmâil'in ve Şah Tahmasb'ın Tebriz kitabhanesinde çalışan, Şah Tahmasb Şâhnâmesi projesinin ilk…
Oku
Âkâ Mîrek
Âkâ Mîrek, Tebriz, Meşhed ve Kazvin'de çalışan, Şah Tahmasb'ın yakın dostu ve ressamı olarak anılan, Şah Tahmasb…
OkuHamiler
Ali Şîr Nevâyî
Ali Şîr Nevâyî, Hüseyin Baykara'nın yakın dostu ve veziri olarak Herat'ta Çağatay Türkçesini edebî bir dil haline…
Oku
Hüseyin Baykara
Hüseyin Baykara, 1469'dan 1506'ya kadar Herat'ta hüküm süren Timurlu sultanıdır; Ali Şîr Nevâyî, Câmî ve Behzâd gibi…
Oku
Şah Tahmasb
I. Tahmasb, 1524'ten 1576'ya kadar hüküm süren Safevî şahıdır; Tebriz kitabhanesinde Şah Tahmasb Şâhnâmesi ve 1539-43…
OkuBenzer eserler
Mi'râcnâme
Mi'râcnâme, Hz. Muhammed'in Mekke'den Kudüs'e ve oradan yedi kat göğe yükselişini (Miraç) anlatan resimli kitaplara…
Oku
Sa'di'nin Bostan'ı (Kahire Bostan'ı)
Bostan, Sa'dî-i Şîrâzî'nin 1257'de tamamladığı, on bölümde adalet, ihsan, aşk, tevazu ve kanaat gibi konuları…
Oku
Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)
Şah Tahmasb Şehnâmesi, Safevî sarayının Tebriz atölyesinde yaklaşık 1522'den itibaren hazırlanan, 759 yapraklı ve 258…
Oku
Şehnâme
Şehnâme, Firdevsî'nin 977 dolayında başlayıp 1010'da tamamladığı, yaklaşık elli bin beyitlik Farsça destandır;…
OkuEkoller
Babür (Büyük Moğol) Ekolü
Babür ya da Büyük Moğol ekolü, 16. yüzyılın ortasında Hümâyûn'un getirdiği İranlı ustalarla Hint ressamlarının…
Oku
Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)
Safevi ekolü, 16.-17. yüzyılda İran'da Tebriz, Kazvin ve İsfahan merkezlerinde Türkmen ve Herat geleneklerini…
Oku
Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)
Timurlu ekolü, 15. yüzyılda Herat ve Şîraz saraylarında gelişen, dengeli kompozisyonu ve ince işçiliğiyle İran kitap…
Oku
Türkmen Ekolü (Karakoyunlu ve Akkoyunlu)
Türkmen ekolü, 15. yüzyılda Karakoyunlu ve Akkoyunlu hanedanlarının Tebriz, Şîraz ve Bağdat'ta hamilik ettiği, parlak…
OkuKonular
Aşk hikâyeleri
Aşk hikâyeleri, Doğu minyatürünün en sevilen edebî konularıdır: Leylâ ile Mecnûn, Husrev ile Şîrîn, Yusuf ile Züleyha…
Oku
Av ve eğlence
Av ve eğlence sahneleri, kitap resminde hükümdarın saray dışındaki hayatını gösterir: atlı av, doğan ve tazı,…
Oku
Bitki ve hayvan
Bitki ve hayvan resimleri, İslam kitap sanatında hem süs hem gözlem konusudur: tezhipte stilize çiçek ve yaprak,…
Oku
Peygamber kıssaları
Peygamber kıssaları, Hz. Muhammed'in hayatını ve önceki peygamberlerin hikâyelerini anlatan resimlerdir; bu…
OkuAyrıca: Saray ve tören
Teknikler
Altın ve yaldız
Altın ve yaldız, tezhip ve minyatürde ışık ve değer katan malzemedir: dövülmüş altın varak, arap zamkıyla ezilerek…
Oku
Cilt
Cilt, yazmanın koruyucu kabuğu ve süslemesidir: deri, karton, altın, boya ve iplikle yapılan Osmanlı ciltlerinde…
Oku
Ebru
Ebru, kitre ile yoğunlaştırılmış su üzerine serpilen boyaların iğne ve tarakla desenlendirilip kâğıda aktarılması…
Oku
Eser tanıma
Eser tanıma, bir yazma ya da minyatürün kimin, ne zaman ve nerede yapıldığını; sahte mi, sonradan değiştirilmiş mi…
OkuAyrıca: Fırça ve kalem, Kitap yapım aşamaları, Koruma ve restorasyon, Kâğıt ve âhar, Pigmentler, Renk ve sembolizm, Tersim ve kompozisyon, Tezhip
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.