Behzad

İskele üzerinde çalışan duvar ustaları ve işçilerin bir kalenin inşaatını gösterdiği, altın zeminli yatay bölmeli bir minyatür. — Havernak Kalesi'nin inşası, Nizâmî'nin Hamse'sinden; Behzâd'a atfedilir, Herat, yaklaşık 1494–95 (British Library, Or. 6810 olarak anılan nüsha).Yorck Project / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Kimdir, ne kadarı biliniyor?

Behzâd, Fars minyatür sanatının hem en ünlü hem de en çok tartışılan adıdır. Doğum yılı bilinmez; TDV İslâm Ansiklopedisi 1450'den sonra bir tarihi, başka yayınlar 1455-1460 arasını verir. Herat'ta doğduğu ve küçük yaşta yetim kaldığı, Mîrek Nakkaş adlı nakkaş-hattatın yanında yetiştiği sıkça yazılır; fakat bu konu kesin değildir. Osmanlı yazarı Gelibolulu Mustafa Âlî, hocasının Tebrizli Pîr Seyyid Ahmed olduğunu yazmış, Babürlü hükümdarı Cihangir de üslubunu bir başka sanatçıya (Halil Mirza) bağlamıştır. Yani hocası ve nasıl bir eğitimden geçtiği hakkında birbirine uymayan kayıtlar vardır.

Sanat tarihçileri onun ününü bugün şu iki dayanağa oturtur: kendi imzasını taşıyan birkaç resim ve çağdaşlarının yazdıkları. Geri kalan çok sayıda eser, imzaya değil üsluba bakılarak ona atfedilir. Bu nedenle bu sayfada geçen her eser için "Behzâd'a atfedilir" ifadesi bilinçli kullanılmıştır.

Herat sarayı ve Nevâyî'nin himayesi

Behzâd, Hüseyin Baykara döneminin (1469-1506) Herat'ında çalıştı. Sultanın vezir ve şairi Ali Şîr Nevâyî ona özel ilgi gösterdi; TDV İslâm Ansiklopedisi, Behzâd'ın şöhretinin Nevâyî ve Hüseyin Baykara'nın himayesiyle büyüdüğünü belirtir. Bazı kaynaklara göre 1486 dolayında saray kitabhanesinin başına getirildi; bu bilgi her kaynakta yer almaz.

Bu dönemde Sa'dî'nin Bostân'ı (Kahire'deki nüsha, 1488-89 tarihli), Nizâmî'nin Hamse'si (British Library, Or. 6810; yaklaşık 1494-95) ve Emîr Hüsrev'in Heşt Bihişt'i (1496-97) gibi el yazmalarına bağlanan resimler yapıldı. Hamse'deki Havernak Kalesi'nin inşası, Behzâd'a atfedilen en bilinen sahnelerden biridir. İskeleye tırmanan duvarcılar, taş taşıyan işçiler ve yukarıdan bakan ustabaşı, saray sahnesi yerine gündelik emeği resmeder. Bir Timurlu zaferini anlatan Zafernâme nüshasının resimlerinden bazıları da ona atfedilir; ancak hangi resimlerin onun eli olduğu konusunda görüş birliği yoktur.

Dağlık bir arazide ata binmiş avcıların ve köpeklerin yer aldığı geniş bir av sahnesi. — Emîr Hüsrev-i Dihlevî'nin Heşt Bihişt'inden av sahnesi; Behzâd'a atfedilir, Herat, 1496–97.Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Üslup: sakinlik, kalabalık ve gündelik hayat

Behzâd'ın resimlerini ayıran özellik, sahnelerin dengeli kurulması ve figürlerin tek tek bireyselleştirilmesidir. Herat öncesi resimde figürler daha çok tipti; Behzâd'da bir duvar ustasının eğilişi, bir bekçinin kayıtsız duruşu, bir hizmetkârın bakışı ayrı ayrı gözlenir. Ağaç, kaya ve mimari, hikâyeyi bastırmadan ona yer açar. Boş bırakılan geniş alanlar bu sakin dengenin parçasıdır. Renkler, pigmentlerin canlılığını yitirmeden uyumlu tutulur.

Kendi çağdaşı Babür, anılarında onu ustaca ama yüz çiziminde sınırlı bulur: sakalsız yüzlerin çenesini fazla ağır çizdiğini yazar. Bu, onun üslubunun o dönemde de eleştiriye açık olduğunu gösterir. Behzâd'ın adıyla anılan bir kompozisyon, "dövüşen develer", çok kopyalanmıştır. Gülistan Sarayı Kütüphanesi'ndeki nüsha Behzâd imzalıdır; TDV İslâm Ansiklopedisi, onu sanatçının yaklaşık yetmiş yaşında, 1520-1525 arasında yaptığı eser olarak anar, Commons kaydı ise 1530 dolayını verir. Kısacası tarih de tartışmalıdır.

Tebriz yılları

Herat, Hüseyin Baykara'nın 1506'daki ölümünden sonra el değiştirdi: Özbek hanı Şeybânî Han 1507'de şehri aldı, Şah İsmâil'in kuvvetleri ise 1510'da Şeybânî Han'ı yenip Horasan'ı ele geçirdi. Behzâd'ın bu yıllardaki yeri kesin değildir; bazı yazarlar kısa bir süre Buhara'da kaldığını düşünür. TDV İslâm Ansiklopedisi, onun Tebriz'deki Safevî kitabhanesinin başına 24 Nisan 1522'de getirildiğini anlatır.

Bu dönemde Behzâd yaşlanmıştı ve daha çok idari rol üstlendi. Genç Şah Tahmasb'ın kitabhanesinde, Tebrizli ressamlar (Sultan Muhammed, Âkâ Mîrek) ile Herat geleneğinin temsilcileri yan yana çalıştı. Safevî resminin Herat'ın dengeli düzeniyle Tebriz'in hareketli ve fantastik üslubunu birleştirmesinde Behzâd'ın payı büyük kabul edilir; ancak bu bir akademik yorumdur, belgelenmiş tek tek sipariş zincirine dayanmaz.

Kayalık bir arazide iki devenin boğuşması ve onları ayırmaya çalışan iki adamın çizildiği, açık renkli bir kompozisyon. — Deve dövüşü, Behzâd imzalı kabul edilen ve çok kopyalanan bir kompozisyon (Gülistan Sarayı Kütüphanesi, Tahran, no. 1663, y. 6b); tarih tartışmalıdır, yaklaşık 1520–30 gösterilir.Gulistan Palace Library / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Ölümü ve mirası

Ölüm yılı 1535-36 olarak verilir (TDV, 942 hicrî yılını 1535-36 sayar; bazı kaynaklar 1533-34'ü de anar). Mezarı geleneksel olarak Herat'ta "iki Kemâl"in (Kemâleddin Behzâd ile Kemâl Hocendî) türbesi olarak gösterilir, fakat ölüm yeri konusunda da kaynaklar farklıdır.

Behzâd'ın adı sonraki kuşaklarda "ustad" kelimesinin eş anlamlısı oldu. Safevî, Özbek ve Babürlü atölyelerinde "Behzâd üslubu" aranır, eski resimlere onun adı yazılır hâle geldi. Bu, hem gerçek etkisinin hem de ünün pazarda işe yaradığının işaretidir. Mîr Seyyid Ali gibi sonraki ustalar, onun kurduğu dil üzerinden gelişti. Müzelerde "Behzâd" etiketi taşıyan bir resim görürseniz, bunun bir kesinlik değil bir atıf olduğunu akılda tutmak gerekir.

Görsellere bakarken

Bu sayfadaki dört resmin her biri farklı bir konuyu gösterir. Havernak Kalesi'nin inşası sahnesinde (Hamse, yaklaşık 1494-95) merkezde bir iskele yükselir; üstte duvarcılar harç ve taş çeker, aşağıda işçiler taş yontar; her figürün hareketi ayrıdır. Heşt Bihişt'e bağlanan av sahnesinde (1496-97) dağın kıvrımları ve atlıların oluşturduğu çapraz hatlar gözü sayfa boyunca gezdirir. Deve dövüşünde ise iki hayvanın gövdesi sayfanın ortasında bir "X" gibi çaprazlanır; yanındaki adamlar sahnenin ritmini tamamlar. Yaşlı adam ve genç resmi daha küçük ölçeklidir, bir madalyonun içine yerleştirilmiş ve altın bezemeli bir sayfanın ortasındadır.

Her birinde ortak olan, kalabalığı kontrol eden sakin düzendir: figürler birbirinin üstüne yığılmaz, her birinin etrafında nefes alacak alan kalır.

Yuvarlak bir madalyon içinde ağaçların altında karşılıklı duran yaşlı bir adam ve genç, çevresinde nakışlı bir sayfa süsü. — Yaşlı adam ve genç; Behzâd'a atfedilen ve 1524 tarihli bir Herat el yazmasına bağlanan, "şemse" biçimli sayfa süsü içinde minyatür (Freer Gallery of Art, 44.48, y. 3r olarak anılır).Freer Gallery of Art / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Atıf neden zor?

Behzâd'ın imzalı bilinen eser sayısı çok azdır; ona bağlanan resimlerin çoğu üsluba, bir koleksiyoncunun notuna veya sonradan eklenmiş bir imzaya dayanır. Aynı kompozisyonun kopyalarının sık görülmesi (deve dövüşü gibi) onun üslubunun ne kadar taklit edildiğini de gösterir. Müze etiketlerinde "Behzâd", "Behzâd'a atfedilir" ve "Behzâd çevresi" ifadeleri bilinçli olarak ayrı kullanılır. Okur için pratik kural şudur: imza ve çağdaş kayıt varsa kesin, yalnız üslup varsa tartışmalıdır.

Benzer sanatçılar

Babür (Büyük Moğol) Ekolü · 16. yüzyıl; son tarihli eseri 1595

Abdüssamed

Abdüssamed, Şiraz doğumlu, Tebriz'de Hümâyun'la tanışıp 1549 dolayında Kâbil'e giden, Akbar'a resim öğreten ve…

Kimdir, ne kadarı biliniyor?

Herat sarayı ve Nevâyî'nin himayesi

Üslup: sakinlik, kalabalık ve gündelik hayat

Tebriz yılları

Ölümü ve mirası

Görsellere bakarken

Atıf neden zor?

Benzer sanatçılar

Abdüssamed

Mîr Seyyid Ali

Rızâ-yı Abbâsî

Sultan Muhammed

Âkâ Mîrek

Hamiler

Ali Şîr Nevâyî

Baysungur Mirza

Hüseyin Baykara

Şah Tahmasb

Eserler

Nizâmî'nin Hamse'si

Sa'di'nin Bostan'ı (Kahire Bostan'ı)

Zafernâme (Şerefeddin Ali Yezdî)

Ekoller

Buhara ve Özbek Ekolü

Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)

Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)

Konular

Aşk hikâyeleri

Peygamber kıssaları

Teknikler

Eser tanıma

Perspektif ve mekan

Pigmentler

Renk ve sembolizm

Koleksiyonlar

Kaynaklar