Timur'un resmî hayat hikâyesi
Zafernâme ("Zafer Kitabı"), Timur'un (1336–1405) seferlerini zaferleri ve idarî başarılarıyla birlikte övgü dolu bir dille anlatan Farsça bir tarihtir. Daha önce Nizâmeddin Şâmî Timur'un hayatını yazmıştı; Şerefeddin Ali Yezdî, Timur'un ölümünden yirmi yıl kadar sonra, yaklaşık 1419'da Şiraz Valisi İbrahim Sultan'ın daveti üzerine Şiraz'a çağrıldı ve Timur'a ait kayıtları, hatıraları ve gelenekleri derleyip yeniden yazmakla görevlendirildi. Çalışmayı 1424–1425'te bitirdi.
Kitap bir tarih anlatısı olduğu kadar, Timur soyunun yönetme hakkını güçlendiren bir sülale yazısı olarak da okunur. Seferler (Toktamış'a karşı, Hindistan'a, Anadolu'ya, Bağdat'a ve Gürcistan'a yapılanlar) sırayla, çoğu zaman kuşatma ve savaş sahneleriyle aktarılır.
Resimli nüshalar: Şiraz 1436
Türk ve İslam Eserleri Müzesi'ndeki (İstanbul) 1964 numaralı nüsha, hicrî 839 (1436) tarihlidir ve Şiraz'da hazırlanmıştır; İbrahim Sultan'ın siparişiyle hazırlanan metnin 1436 tarihli nüshasıdır (İbrahim Sultan 1435'te ölmüştür). Commons künyesine ve ilgili makalelere göre bu nüshada Timur'un Tiflis'in fethinden sonra ava çıkışı gösterilir; Mısır Memlûk Sultanı en-Nâsır Ferec b. Berkuk'un elçileri, aralarında bir zürafa bulunan hediyelerini Timur'a sunar. Nüshanın kaydı için bkz. Türk ve İslam Eserleri Müzesi.
Av sahnesi mor bir zemin üzerinde dağılmış atlılar ve kaçışan hayvanlarla kurulur; bu, Şiraz çevresinde 1430'larda üretilen kitap resminin bir örneği olarak ele alınır. Genel çerçeve için bkz. Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz).
Garrett Zafernâmesi
Johns Hopkins Üniversitesi'ndeki Garrett Zafernâmesi, Herat'ta Sultan Hüseyin Baykara için hazırlanmış kabul edilir. Tarihi 1467–1468 dolayı olarak verilir; Commons künyelerinde ise 1480 dolayı geçer. Kopyacı "en alçakgönüllü Şîr Ali"dir. Nüshada on iki resim, altı çifte sayfa hâlinde dizilmiştir: dört savaş sahnesi, bir divan (audience) ve bir cami inşası.
Savaş sahneleri arasında Ceyhun (Oksus) Nehri'ndeki çarpışma, İzmir'deki Aziz Yuhanna Şövalyeleri kalesine 2 Aralık 1402'de yapılan hücum (449v–450r yaprakları) ve Gürcistan'ın Nerges kasabasının son savunucularının yok edilişi (1396 baharı) bulunur. Cami sahnesi ise Semerkant'ta Büyük Cami'nin inşasını gösterir. Bu resimler, Timur ve sonraki hanedan için siyasal propaganda olarak okunur: Hüseyin Baykara'nın Herat üzerindeki hâkimiyetini, Timur'un zaferlerinin mirasçısı olarak sunar.
Timur'un yazılı hayatları: Şâmî ve Yezdî
Timur'un resmî hayat hikâyesi önce Nizâmeddin Şâmî tarafından yazılmıştı. Şerefeddin Ali Yezdî, İbrahim Sultan'ın isteğiyle Şiraz'da bu yeni ve daha geniş Zafernâme'yi hazırladı. İbrahim Sultan, Şahruh'un oğlu ve Timur'un torunudur; Şiraz valisi olarak kitaplara ve kitap sanatına yatırım yaptı. Böylece Timur'un hayatı, hanedanın farklı kollarında kitap ve resim aracılığıyla yeniden üretilir.
Garrett nüshasında anlatılan olaylar
Garrett Zafernâmesi'nin resimlerinden bazıları şu sahneleri gösterir: Ömer Şeyh'in Urgenç saldırısındaki yeri (1379), Ömer Şeyh'in 1388'de Seyhun (Siri Derya) yakınındaki çarpışması (174b–175a yaprakları), Semerkant'ta Büyük Cami'nin inşası, İzmir'deki şövalye kalesine saldırı ve Gürcistan'ın Nerges kasabasının yok edilişi. Bu seçim, Timur'un doğu ve batı seferlerini, mimarî yatırımını ve düzenini bir arada sunar.
Zafernâme'nin anlattığı seferler
Kitap, Timur'un Toktamış'a karşı seferlerini, Hindistan seferini (1398–1399), Suriye ve Bağdat seferlerini (1400–1401), 1402'de Ankara'da Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid'e karşı kazandığı zaferi ve aynı yılın sonunda İzmir'in alınışını anlatır. Garrett nüshasındaki İzmir resmi bu son olayı, 2 Aralık 1402'de şövalyelerin elindeki kalenin kuşatılmasını gösterir. Seferler bir hükümdarın yolculuk günlüğü gibi, tarih sırasıyla ve çoğu zaman şehir adları ve komutan isimleriyle verilir.
Behzad atfı ve tartışmalar
Garrett nüshasındaki resimlerin Behzad'a ait olduğu iddiası, sonraki bir Babür (Mughal) yazısına dayanır; nüsha Cihangir'in imparatorluk kütüphanesinin hazineleri arasındaydı. Modern araştırmacılar bunu pek olası bulmaz; Behzad, nüshanın tarihlendiği yıllarda henüz çok gençti. Bu nedenle resimler genellikle Herat saray atölyesine bağlanır; bkz. Behzad.
Diğer tartışma konuları arasında Şiraz 1436 nüshasının koleksiyonlar arası dağılımı, kopya sayısı ve Met Müzesi'ndeki dağılmış nüshanın hangi sahneleri içerdiği yer alır. Ayrıca metnin kendisinin tarihî güvenilirliği de sorgulanır: Zafernâme, Timur'un hayatı hakkında bilgi içerir ama bir yandan da resmî propaganda niteliği taşıdığı için dikkatle okunmalıdır.
Görseller
Sanatçılar
Hamiler
Benzer eserler
Bâburnâme
Bâburnâme, Babür Devleti'nin kurucusu Zahîrüddin Muhammed Babür'ün (1483–1530) Çağatayca yazdığı anılarıdır; torunu…
Oku
Kelîle ve Dimne
Kelîle ve Dimne, Hint kökenli Pançatantra'nın Pehlevîceye, ondan İbnü'l-Mukaffa tarafından Arapçaya (yaklaşık 750)…
Oku
Sa'di'nin Bostan'ı (Kahire Bostan'ı)
Bostan, Sa'dî-i Şîrâzî'nin 1257'de tamamladığı, on bölümde adalet, ihsan, aşk, tevazu ve kanaat gibi konuları…
Oku
Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)
Şah Tahmasb Şehnâmesi, Safevî sarayının Tebriz atölyesinde yaklaşık 1522'den itibaren hazırlanan, 759 yapraklı ve 258…
OkuEkoller
Konular
Av ve eğlence
Av ve eğlence sahneleri, kitap resminde hükümdarın saray dışındaki hayatını gösterir: atlı av, doğan ve tazı,…
Oku
Saray ve tören
Saray ve tören konusu, hükümdarın tahtını, kabul merasimlerini, sünnet ve düğün şenliklerini ve devlet alaylarını…
Oku
Savaş ve sefer
Savaş ve sefer, İslam dünyası kitap resminde en sık işlenen konulardan biridir: Osmanlı, Timurlu ve Safevî…
OkuKoleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.