Av ve eğlence

Altın zeminli bir tepede atlı bir avcı bir aslanla boğuşuyor; üstte tavşan ve ceylanlar, köşelerde iki kişi. — Sultan Selim'in ata binerek avlanışı; Selim Divanı (İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, F. 1330, vr. 58a), 1515–25. Commons açıklaması hayvanı çita olarak verir, resimde bir aslan görülür.İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Avın saraydaki anlamı

Av, İslam saraylarında hem eğlence hem hükümdarlık göstergesidir. Hükümdar ata binerek ve yay çekerek cesaretini kanıtlar; kalabalık bir maiyet, doğancılar ve tazı sahipleri onunla birlikte hareket eder. Bu nedenle av sahnesi kitaplarda tarih anlatısının da edebî anlatının da konusu olur. Resimlerde avcı, genellikle çevresinden daha iri ya da daha süslü giyimli çizilir ve olayın merkezindedir; geri plandaki maiyet küçük figürlerle sıralanır.

TDV İslâm Ansiklopedisi Hünernâme maddesi, Kanuni Sultan Süleyman'ın anlatıldığı ikinci ciltte av sahnelerinin savaş, cömertlik ve ibadet sahneleriyle birlikte yer aldığını belirtir. Av burada padişahın "mükemmel insan" portresine eklenen bir erdem alanıdır.

Edebî avlar: Behrâm Gûr

Minyatürdeki en ünlü av hikâyesi Nizamî'nin Heft Peyker'indedir. Nizamî eseri 1197'de yazmıştır; hikâye, avcılığıyla ünlü Sasani hükümdarı Behrâm Gûr'un yedi prensesle evliliğini anlatır. Hamse nüshalarında Behrâm Gûr'un çalgıcı cariyesi Fitne ile birlikte çıktığı av, çok işlenen bir sahnedir ve ressamlar için ova, kuşlar, ceylanlar ve altın zeminli gökle dolu bir kompozisyon sunar.

Bu tür levhalarda av sahnesi çoğu zaman tek bir ana eylem etrafında düzenlenir: bir aslana ya da yaban eşeğine ok çeken ya da boğuşan atlı. Çevresine ceylan, tavşan ve kuşlar dağılır; zemin altınla ya da canlı renklerle doldurulur.

Beyaz sarıklı Sultan Süleyman gri bir atın üstünde; çevresinde süvariler, yaya okçular ve silahlı muhafızlar, üstte kuşlar. — Sultan Süleyman'ın av alayı; Commons kaydında İbrâhîm Mahmûd Abdülbâkî adıyla ve 16. yüzyıl sonu, Bağdat olarak geçer. Rhode Island School of Design Museum.RISD Museum (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Osmanlıda av

Osmanlı resminde av genellikle bir portre ya da tarih kaydının parçasıdır. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndeki Selim Divanı (F. 1330), 1515-25 arasına tarihlenen resimlerinde Yavuz Sultan Selim'i atlı ve avda gösterir; sayfaların altın zemini ve çiçekli tepeleri İran etkisini hatırlatır. Rhode Island School of Design Müzesi'ndeki "Sultan Süleyman Avda" levhası ise padişahın avdaki alayını yürüyüş düzeninde gösterir: ortada iri sarıklı hükümdar, çevresinde yaya okçular ve silahlı muhafızlar, üstte kuşlar.

Hünernâme gibi şehnâmeci kitaplarında avın yeri farklıdır; sultanın yaşam öyküsüne bir sahne daha ekler. Av sahnesinin burada olayın kendisinden çok anlattığı kişiyi, yani padişahın ata hâkimiyetini, yay maharetini ve cesaretini gösterdiği söylenebilir.

Şenlik ve eğlence

Eğlence sahnelerinin en zengin örnekleri Osmanlı surnâmelerindedir. III. Murad'ın oğlu Mehmed'in sünnet şenliğini anlatan 1582 tarihli Surnâme-i Hümâyûn yaklaşık elli gün (kaynaklara göre 50-55) süren şenliği gün gün kaydeder; esnaf alayları, oyuncular ve gösteri gruplarını resimler. III. Ahmed'in dört oğlunun sünneti için hazırlanan 1720 tarihli şenlik kitabında ise Vehbî'nin şiirine Levnî ve atölyesinin resimleri eşlik eder; mehter, koçek, havai fişek ve cambaz sahneleri aynı kitabın parçalarıdır.

Yeniçerilere pilav ziyafeti, su üstünde ateş oyunları ve ip cambazı bu şenliğin tanıdık sahneleri arasındadır. Bu sahnelerde eğlence yalnızca hoşça vakit geçirme değildir; devletin ihtişamını ve toplumun birliğini göstermenin bir aracıdır. Konunun gündelik yönü gündelik hayat sayfasında ele alınır.

Pembe ve yeşil bir ova üzerinde atlı avcılar ceylan, aslan ve benekli kedigillerin peşinde; üstte altın gökte kuşlar. — Nizâmî'nin Heft Peyker'inden Behrâm Gûr'un avı (Commons açıklamasına göre), 16. yüzyıl; altın gök, ova ve çevre kuşağı örneği.Wikimedia Commons (kamu malı) · Kamu malı · Kaynak

Müzik, şölen ve bahçe

Hâkim sınıfın eğlencesi bahçede ve çadırda geçer: sofra, kadeh ve çalgılar, satranç ve çevgan (polo), güreş ve mehter. Safevî ve Timurlu kitaplarında bu sahneler şiirin akışına uyar ve genellikle bahar bahçesi, çiçekli ağaç ve çeşme ile kurulur; Babür resminde ise doğa gözlemi ve portre öne çıkar.

Av ve eğlence resimlerinin ortak noktası, hükümdarı ya da soylu sınıfı saray duvarlarının dışında, doğanın ya da kalabalığın içinde göstermeleridir. Bu da sanatçıya çiçek, hayvan, mimari ve çok sayıda figürü bir arada çizme olanağı verir.

Av sahnesini oluşturan öğeler

Av resimlerinin ortak bir sözlüğü vardır. Atlı avcı genellikle ayakta ya da öne eğilmiş hâlde yay çeker; yanında kılıç, sadak ve hançer görülür. Doğancılar, eldivenli elleri ve kuşlarla gösterilir; tazılar ve çitalar ise ayrı bir figür grubu oluşturur. Av hayvanları ceylan, geyik, tavşan, yaban eşeği, ayı, aslan ve leopardır; bazıları avcıya saldırırken, bazıları kaçarken resmedilir.

Zemin çoğunlukla çiçekli ve tepelidir. Altın zeminli tepeler Safevî ve Selim Divanı gibi İran etkisindeki Osmanlı resimlerinde sık görülür; gökyüzü ise lâcivert, altın bulutlar ve uçan kuşlarla doldurulur. Lâcivert ve altın, renk dünyasının vazgeçilmez ikilisidir; ayrıntı renk ve sembolizm sayfasındadır.

Hint resminde av

Babür sarayında av, hükümdarın doğa gözleminden ayrılmaz bir konudur. Cihangir'in sarayında çalışan Üstad Mansur gibi sanatçılar yaban hayvanlarını son derece ayrıntılı çizmiş, avlanan ya da saraya getirilen hayvanları kaydetmiştir; bu konu bitki ve hayvan sayfasında ele alınır.

İlgili terimler

Sanatçılar

Babür (Büyük Moğol) Ekolü · 16. yüzyıl; son tarihli eseri 1595

Abdüssamed

Abdüssamed, Şiraz doğumlu, Tebriz'de Hümâyun'la tanışıp 1549 dolayında Kâbil'e giden, Akbar'a resim öğreten ve…

Avın saraydaki anlamı

Edebî avlar: Behrâm Gûr

Osmanlıda av

Şenlik ve eğlence

Müzik, şölen ve bahçe

Av sahnesini oluşturan öğeler

Hint resminde av

İlgili terimler

Sanatçılar

Abdüssamed

Levnî

Nakkaş Osman

Sultan Muhammed

Ustad Mansûr

Eserler

Baysungur Şehnâmesi

Büyük Moğol Şehnâmesi (Demotte Şehnâmesi)

Bâburnâme

Diez ve Berlin Albümleri

Ekbernâme

Hünernâme

Ekoller

Babür (Büyük Moğol) Ekolü

Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)

Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)

Türkmen Ekolü (Karakoyunlu ve Akkoyunlu)

Teknikler

Cilt

Renk ve sembolizm

Koleksiyonlar

Kaynaklar