Bir prensin kitaphanesi
Baysungur Mirza, Timur'un torunu ve Şahruh'un oğludur. Herat'taki kitaphanesinde hattatlar, müzehhipler, ciltçiler ve ressamlar bir araya gelmişti; bu atölye, Timurlu kitap sanatının hem usul hem estetik bakımdan standardını belirledi. Kitaphanenin bilinen başka bir resimli ürünü, aynı yıllarda hazırlanan Kelîle ve Dimne nüshasıdır (1429); bkz. Kelîle ve Dimne.
Kitap 1426'da başladı ve 1430'un ilk günlerinde tamamlandı. Baysungur'a ait olan önsöz, metnin "yeniden düzenlenmesinin" gerekçesini anlatır: Eski nüshalar karşılaştırılmış, dil sadeleştirilmiş ve bulunabilen beyitler eklenmiştir. Bu çalışma sonucunda metin yaklaşık 58.000 beyite ulaşır; bugünkü kritik neşirlerin 50.000 dolayındaki sayısından fazladır. Önsöz altın bir yıldız şeklinde (yirmi köşeli) bir çerçevenin içinde sayfaya yerleştirilmiştir.
Sayfa düzeni ve resim sayısı
Büyük sayfa boyutu, altı sütunlu yerleşim ve nestalik hattı kitabı ilk bakışta "ağır" bir saray yazması yapar. Resimler 21 adettir; aralarında bir çifte sayfalık başlangıç resmi (frontispis) vardır. Bu başlangıç resmi av sahnesidir ve Baysungur'un kendisinin de avcılar arasında gösterildiği ileri sürülür. Bu az sayıda resimli nüsha, birkaç yüz resimli sonraki Şehnâmelerden farklı olarak, her bölümü değil, seçilmiş sahneleri vurgular.
Resimlerin hangi sahneleri seçtiği önemlidir. Örneğin Esfendiyâr'ın Ercasp'ı öldürüp kız kardeşlerini kurtarması, Keyhüsrev'in ve Turan tarafında Efrasiyab'ın orduları arasındaki büyük savaş ve Dahhâk'ın Demavend Dağı'ndaki mağaraya zincirlenmesi bu nüshada resmedilen sahneler arasındadır.
Üslup
Resimlerde Herat ekolünün temel özellikleri ilk kez bu denli net görülür: parlak ve doygun renkler, keskin çizgi, düzenli, çoğunlukla çizgisel kompozisyon, dikey olarak katmanlanmış yerleştirme. Mekân hâlâ perspektifle değil, katlanarak yükselen düzlemlerle kurulur; ama figürlerin duruşları dengelidir ve kalabalık sahnelerde bile okunaklıdır. Peyzaj ağaç ve çiçeklerle bezenir; savaş sahnelerinde bile kompozisyon sakin ve dengeli kalır. Bu özellikler sonraki Herat ve Şiraz nüshalarında devam etti; bkz. Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz).
Resimleri yapan ressamların adları kesin değildir. Cambridge'deki Şahname projesi (Cambridge Shahnama Project) bazı resimleri, örneğin Esfendiyâr'ın Ercasp'ı öldürme sahnesini, muhtemelen Molla Ali ve Emir Halil'e atfeder; bu atıflar hâlâ varsayım düzeyindedir.
Resmedilen sahneler
Nüshadan bilinen resimlerden bazıları şunlardır: Ardeşir'in Erdevan'ın cariyesi ve hazinedarı Gülnâr ile karşılaşması, Rüstem ve Zevâre'nin ölümü üzerine Ferâmerz'in yas tutması, Dahhâk'ın Demavend Dağı'ndaki bir mağaraya çivilenmesi, Keyhüsrev'in Aylâ'yı öldürmesi (335. yaprak) ve İsfendiyâr'ın Ercasp'ı öldürmesi (401. yaprak). Bu sahneler Şehnâme'nin bütün çağlarından seçilmiş olup, kitabın az sayıdaki resmini destanın büyük dönüm noktalarına dağıtır. Dahhâk sahnesi, mitolojik çağın sonunu; İsfendiyâr sahnesi, kahramanlık çağının son büyük bölümlerinden birini temsil eder.
Hattat ve sayfa düzeni
Metni nestalik ile yazan Ca'fer-i Tebrizî (Ca'fer Baysungurî), Baysungur kitaphanesinin başlıca hattatlarındandı. Her sayfada 31 satır, altı sütun hâlinde düzenlenmiştir; resimli sayfalarda sütunlar resmin etrafında kesilir ya da kısalır. Büyük sayfa boyutu (yaklaşık 38 × 26 cm), dönemin Herat kitapları arasında bile iri sayılır ve kitabın bir saray gösterisi olarak tasarlandığını düşündürür.
Baysungur kimdi?
Baysungur Mirza (1397–1433/34; ölüm yılı kaynaklara göre değişir), Timur'un oğlu Şahruh'un oğludur. Herat'taki kitaphanesinde birçok hattat ve ressam çalıştırdı; kitaphane, Timurlu saray kitap yapımının örgütlü atölye düzenini temsil eder. Baysungur adı bu Şehnâme'nin önsözünde geçer; ayrıca 1429 tarihli Kelîle ve Dimne ile 1430 tarihli Şehnâme'nin başlangıç resimlerinde onun da bulunduğu yorumlanır. Bkz. Baysungur Mirza.
Tarihçe ve bugünkü konumu
Baysungur 1433 veya 1434'te öldü (kaynaklara göre). Nüsha bugün Tahran'daki Gülistan Sarayı Kütüphanesi'ndedir; sonraki el değiştirme tarihçesi bu sayfada ayrıntılandırılmamıştır. 1931'de Londra'daki İran Sanatı Sergisi'nde ve 2005'te Tahran'da düzenlenen "İran Resminin Başyapıtları" sergisinde gösterildi. Nüsha UNESCO Dünya Belleği Kaydı'na alınmıştır.
Baysungur Şehnâmesi, Büyük Moğol ve Tahmasb Şehnâmesi ile birlikte, en önemli üç Şehnâme nüshasından biri sayılır. Bu nüshayı değerli kılan şey resim sayısı değil, az sayıdaki resmin ve metin düzeltmesinin ne kadar özenli seçilmiş olmasıdır.
Hamiler
Benzer eserler
Büyük Moğol Şehnâmesi (Demotte Şehnâmesi)
Büyük Moğol Şehnâmesi, İlhanlı döneminde 1330'larda Tebriz'de hazırlanan, yaklaşık 280 yaprak ve 190 resimle…
Oku
Kelîle ve Dimne
Kelîle ve Dimne, Hint kökenli Pançatantra'nın Pehlevîceye, ondan İbnü'l-Mukaffa tarafından Arapçaya (yaklaşık 750)…
Oku
Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)
Şah Tahmasb Şehnâmesi, Safevî sarayının Tebriz atölyesinde yaklaşık 1522'den itibaren hazırlanan, 759 yapraklı ve 258…
Oku
Şehnâme
Şehnâme, Firdevsî'nin 977 dolayında başlayıp 1010'da tamamladığı, yaklaşık elli bin beyitlik Farsça destandır;…
OkuEkoller
Konular
Teknikler
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.