Şehnâme

Altın zeminli sayfada, bahçede oturan şairler ve Firdevsî'nin Gazne saray şairleriyle bir araya geldiği sahne. — Firdevsî ve Gazne saray şairleri. Şah Tahmasb Şehnâmesi'nden bir yaprak, Tebriz, 1530'lar; Âkâ Mîrek'e atfedilir (Commons künyesine göre).Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Metin: Firdevsî ve destanın kuruluşu

Şehnâme, Horasan'ın Tûs şehrinden bir toprak sahibi olan Firdevsî'nin otuz yılı aşkın bir çalışmasının ürünüdür. Anlatı iyi ve kötü arasındaki mücadele çerçevesinde, ilk insan kral Keyûmers'ten Sasanî imparatorluğunun Arap fethiyle çöküşüne kadar uzanır. Şiir; mitolojik çağ, kahramanlık çağı ve tarihî çağ olarak üç dönemde okunabilir. Birinci dönemde Cemşîd ve Dahhâk gibi figürler, ikinci dönemde Zâl, Rüstem ve Süheyb'in hikâyeleri, üçüncü dönemde İskender, Erdeşîr, Behrâm-ı Gûr ve Hüsrev Perviz gibi hükümdarlar öne çıkar.

Firdevsî, Pehlevîce Hudâynâme geleneğine dayanan düzyazı Şehnâme'yi ve Dakîkî'nin yaklaşık bin beyitlik nazım denemesini kaynak aldı. Anlatının mitolojik bölümü yaklaşık 2.100 beyit tutar; asıl hacmin üçte ikisi kahramanlık çağına aittir. Şiiri Gazneli Mahmud'a sundu; Mahmud'un ödülü ve şairle ilişkisi hakkındaki anlatılar (az para verdiği, bunun üzerine Firdevsî'nin hicivle karşılık verdiği) ortaçağ kaynaklarında yaygındır, ancak tarihî doğruluğu tartışmalıdır. Mahmud ile Firdevsî arasındaki bu hikâye zamanla destanın kendi folkloru hâline geldi.

Türkçe okurda Şehnâme'nin yeri, Türk-İran sınırındaki Turan krallarının (Afrasyab gibi) hasım olarak anılması nedeniyle ayrıca ilginçtir. Osmanlı çevresinde eser Türkçeye aktarılıp resimlendi; bunun için Şehnâme-i Türkî sayfasına bakılabilir.

Resimli geleneğin başlangıcı

Bilinen en eski tarihli Şehnâme nüshası hicrî 614 (1217) tarihlidir ve resimsizdir. Resimli nüshaların 14. yüzyıldan önce yapıldığına dair kayıt yoktur. 1300–1350 arasından on kadar resimli nüsha günümüze ulaşmıştır ve bunların hepsi Moğol yönetici çevresi için hazırlanmış görünür. Bunlar arasında küçük boyutlu "küçük Şehnâme"ler, Şiraz ve İsfahan'ın İncûlu yöneticileri için hazırlanan nüshalar ve Büyük Moğol Şehnâmesi bulunur. Aynı dönemde yazılan Câmiʿü't-Tevârîh ile birlikte, Moğol sarayı İran epik geleneğini ve kendi sülalesinin yazılı tarihini kitap resmine taşıdı.

İncû nüshalarından Cleveland Sanat Müzesi'ndeki bir yaprakta Behrâm-ı Gûr'un Arzû ile karşılaşması görülür; küçük boyutlu, canlı renkli ve çerçevesiz sahnelerdir. Moğol kuşağının büyük ölçekli nüshaları ile bu halk-çevresi nüshaları arasındaki fark, aynı metnin ne kadar farklı biçimde yorumlandığını gösterir.

Bir sarayda oturan hükümdar Cemşîd ve çevresinde çalışan zanaatkârlar. — Cemşîd'in Divanı (Şah Tahmasb Şehnâmesi, 24v yaprağı). Tebriz, yaklaşık 1525–1530; Commons künyesine göre Ebrahimi Aile Koleksiyonu.Ebrahimi Aile Koleksiyonu; Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Timurlu ve Safevî ihtişamı

15. yüzyılda Herat ve Şiraz'daki Timurlu şehzadeleri Şehnâme'yi kitap sanatının sınav alanı olarak kullandı. Baysungur Şehnâmesi (1430), metni yeniden derleyip yeni bir önsöz ekleyen ve yirmi dolayında resimle süsleyen bir saray projesiydi. 16. yüzyılda Tebriz'de Şah Tahmasb için hazırlanan nüsha, elli yıl öncesinin tüm birikimini 258 resimde topladı; bkz. Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi).

Öte yandan Şehnâme kopyalanıp resimlendirilmeye devam etti: Özbek Buhara, Hint-Babür, Kaçar İran'ı ve Osmanlı Türkçesi nüshaları 19. yüzyıla kadar sürdü. Bazı bölümler çok sık resmedildi: Zâl ve Rûdâbe'nin buluşması, Rüstem ile Sührâb'ın karşılaşması, Dahhâk'ın zincire vurulması, Siyâvuş'un ateşten geçişi, Behrâm-ı Gûr'un avı.

Resim okurken: Şehnâme'nin tanınan figürleri

Şehnâme sahnelerini tanımak için birkaç ikonografik ipucu yeterlidir. Dahhâk'ın omuzlarında iki yılan vardır; Zâl doğuştan beyaz saçlıdır; Rüstem'in bineği Rahş, tanınan bir at olarak her sahnede yeniden görünür. Hükümdarlar taçlarıyla ve tahtlarıyla, divler ise koyu renk ve boynuzlu yüzleriyle ayırt edilir. Aynı sahnelerin farklı yüzyıllardaki yorumları karşılaştırıldığında, ressamın kendi çağının kıyafetini, mimarisini ve renk zevkini nasıl kullandığı görülür. Örneğin Cleveland'daki İncû yaprağında Behrâm-ı Gûr'un Arzû ile karşılaşması metin sütunlarının altında yer alan, çerçeveli ve düz renkli bir sahnedir; Tahmasb Şehnâmesi'ndeki Rüstem ve İsfendiyâr dövüşü ise ince bahçe mimarisi ve çiçekli zeminle çevrili bir sayfadır.

Çerçeve içinde bir sahnenin ve altında metnin yer aldığı, Şiraz İncû döneminden Şehnâme yaprağı. — Behrâm-ı Gûr, Mihr'in kızı Arzû ile karşılaşıyor. İncû dönemi Şehnâmesi'nden bir yaprak, Şiraz, 14. yüzyıl (Commons: yaklaşık 1345). Cleveland Sanat Müzesi, 1945.387.b.Cleveland Sanat Müzesi (CC0); Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Erken İncû ve İlhanlı nüshaları

Şiraz ve İsfahan'ın yarı bağımsız İncû yöneticileri için dört nüsha hazırlandı; bunlardan biri 1341'de Şiraz'da tamamlanmış, yoğun resimli bir Şehnâme'dir. Aynı yıllarda hazırlanan "küçük Şehnâme"ler, metin ve resim alanı yaklaşık 250 × 170 mm olan küçük yazmalardır; göçebe sahiplerin taşıması için uygun olabilecekleri öne sürülür. Büyük ölçekli Büyük Moğol Şehnâmesi ise tamamen farklı bir hedefe, saray gösterisine yöneliktir. Bu farklı ölçekler, Şehnâme resmî bir sarayda da, daha mütevazı çevrelerde de okunduğunu gösterir.

Neden en çok resimlenen kitaplardan biri?

Şehnâme, sahneye kolayca dönüşen bir anlatıdır: savaşlar, av sahneleri, ziyafetler, sarayda taht meclisleri, ejderha ve dev dövüşleri. Her biri hem ressama hem hamiye farklı bir imkân verir. Kitap aynı zamanda siyasal bir araçtı: hükümdarlar kendilerini destandaki kral figürleriyle özdeşleştirmek için nüsha ısmarladı. Moğol çevresinin yerel krallık geleneğini benimseyişi ya da Safevîlerin kendilerini İran tahtının varisi olarak sunuşu bu bağlamda okunabilir; ancak her nüshanın hamisinin gerçek niyeti ayrı ayrı tartışılır.

Resim programı açısından kitabı okumak da kolaydır: Şehnâme hikâyelerinin ikonografisi büyük ölçüde sabitlenmiştir; ancak her ressam kompozisyonu mimari, bahçe ve kıyafet bakımından kendi çağının sahnesine uyarlar. Aynı sahnenin iki farklı yüzyıldaki resmi bu yüzden karşılaştırmalı okuma için iyi bir alıştırmadır.

Görseller

Düzenli bir bahçe içinde, Rüstem ile İsfendiyâr'ın dövüşünün başlangıcını gösteren Şehnâme yaprağı. — Rüstem ve İsfendiyâr Dövüşe Başlıyor (461v yaprağı). Şah Tahmasb Şehnâmesi, Tebriz, yaklaşık 1530. Metropolitan Sanat Müzesi.Metropolitan Sanat Müzesi (CC0); Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Sanatçılar

Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan) · yaklaşık 1610-15 – 1693

Mu'în Musavvir

Mu'în Musavvir, Rızâ-yı Abbâsî'nin öğrencisi olarak 17. yüzyılda İsfahan'da çalışan, 300'ü aşkın minyatür ve çizimi…

Metin: Firdevsî ve destanın kuruluşu

Resimli geleneğin başlangıcı

Timurlu ve Safevî ihtişamı

Resim okurken: Şehnâme'nin tanınan figürleri

Erken İncû ve İlhanlı nüshaları

Neden en çok resimlenen kitaplardan biri?

Görseller

Sanatçılar

Mu'în Musavvir

Sultan Muhammed

Sâdıkî Bey

Âkâ Mîrek

Hamiler

Baysungur Mirza

Şah Tahmasb

Benzer eserler

Baysungur Şehnâmesi

Büyük Moğol Şehnâmesi (Demotte Şehnâmesi)

Câmiʿü't-Tevârîh

Nizâmî'nin Hamse'si

Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)

Şehnâme-i Türkî

Ekoller

İlhanlı Kitap Sanatı (Tebriz)

Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)

Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)

Konular

Aşk hikâyeleri

Av ve eğlence

Saray ve tören

Savaş ve sefer

Koleksiyonlar

Kaynaklar