On yaşında bir şah
Tahmasb, 22 Şubat 1514'te (26 Zilhicce 919) İsfahan yakınındaki Şahâbâd'da doğdu. Safevî devletinin kurucusu Şah İsmâil'in en büyük oğludur. Babasının ölümü üzerine 23 Mayıs 1524'te (19 Receb 930) on yaşında tahta çıktı (TDV İslâm Ansiklopedisi). İlk yıllarda Kızılbaş kabileleri arasındaki iktidar mücadelesi devleti sarstı. Tahmasb 1533 dolayında hükümeti fiilen eline aldı. Doğuda Özbekler, batıda Osmanlılar baskı yapıyordu; Kanunî'nin Irakeyn Seferi (1534-1536) Bağdat'ın Osmanlı'ya geçmesiyle sonuçlandı (1534). 1 Haziran 1555 tarihli Amasya Antlaşması ile iki devlet arasında uzun süreli bir barış kuruldu.
Ölümü 14 Mayıs 1576'da zehirlenerek gerçekleşti (TDV). Başkentin yaklaşık 1555'te Tebriz'den Kazvin'e taşındığı belirtilir. Tahmasb ayrıca Tezkire-i Şah Tahmasb adlı bir hâl tercümesi yazmıştır.
Kitabhane: Tebriz'den Şâhnâme'ye
Tahmasb, kitap sanatının hamisi olarak çocukluğundan itibaren Tebriz'de ressamların arasında büyüdü. Kendisinin de iyi bir ressam olduğu yazılır; ayrıca Sultan Muhammed'in veliaht Tahmasb'a resim dersi verdiği belirtilir. Şah Tahmasb Şâhnâmesi, aslında Şah İsmâil döneminde, yaklaşık 1522 dolayında başlatılan bir proje olarak anılır; Tahmasb döneminde 1530'ların ortalarına doğru tamamlandı. Eser 759 yapraktan oluşur, bunların 258'inde resim vardır; yapraklar yaklaşık 48 x 32 cm'dir.
Projeye Sultan Muhammed, Âkâ Mîrek, Mîr Musavvir, Mîr Seyyid Ali, Dost Muhammed ve muhtemelen Abdüssamed katıldı. Behzâd da 1522'den itibaren Tebriz kitabhanesinin başındaydı (TDV). Tahmasb'ın 1539-43 arasında yaptırdığı Nizâmî Hamse'si (British Library, Or. 2265), ona atfedilen portrelerle de dikkat çeker: "Hekimlerin Düellosu" sahnesindeki genç hükümdar figürü Âkâ Mîrek'in elinden Tahmasb'ın portresi olarak yorumlanır.
Şâhnâme'nin sonraki yolculuğu
Şâhnâme 1568'de Osmanlı Sultanı II. Selim'e diplomatik hediye olarak sunuldu. 20. yüzyılın başında Edmond James de Rothschild'in koleksiyonuna girdi, sonra Arthur A. Houghton Jr.'ın eline geçti. Houghton yaprakları dağıttı: 1970'te Metropolitan Museum'a 76 yaprak (78 resim) bağışladı; kalan bölüm 1994'te Tahran Müzesi ile de Kooning'in bir tablosu karşılığında değiştirildi. Bu yüzden bugün Şâhnâme'nin yaprakları farklı müzelerde ve özel koleksiyonlarda bulunur.
Sanattan uzaklaşma ve sonuçları
Tahmasb'ın 1556 tarihli bir "Samimi Tövbe Fermanı" ile sanat faaliyetini bıraktığı yazılır. Persian miniature maddesi ise onun 1540'larda resimli kitap siparişlerini azalttığını ve bunun sanatçıları tek yapraklı "albüm minyatürlerine" yönelttiğini söyler. İki bilgi arasında zaman farkı vardır; bu sayfa, kesin bir tarih yerine "1540'lardan sonra giderek" ifadesini tercih eder.
Bu dönemde birçok ressam Safevî sarayından ayrıldı. Mîr Seyyid Ali ve Abdüssamed Babürlü sarayına geçti; Hümâyun 1544'te Tebriz'de Tahmasb'ın misafiri olmuş, TDV'ye göre aldığı yardıma karşılık Kandehar'ı bir süreliğine Safevîler'e bırakmıştı. Böylece Tahmasb'ın kitabhanesi, yalnız İran'da değil Hindistan'da da yeni bir resim geleneğinin kaynağı oldu.
Görsellerle Tahmasb
Sayfadaki ilk görsel, Hafız Divânı'ndaki (Cartier nüshası, yaklaşık 1531) bayram sahnesinden bir ayrıntıdır; genç hükümdar turuncu giysi ve tüylü sarıkla gösterilir. İkinci görsel, Cristofano dell'Altissimo'nun 1552-68 arasında yaptığı hayalî bir Avrupa portresidir; yazıtında "TAMMAS REX PERS" yazar. Bu portre Tahmasb'ı gören bir sanatçının eseri değil, Giovio'nun koleksiyonundan türetilmiş bir imgedir. Üçüncü görsel Hamse'deki "Hekimlerin Düellosu" sahnesinden, dördüncüsü Şâhnâme'deki "Sedeh Bayramı" sayfasındandır.
Kaynakların farklılıkları
Tahmasb hakkındaki kaynaklarda doğum, ölüm, saltanat tarihleri tutarlıdır; fakat sanata bakışının ne zaman ve nasıl değiştiği tartışmalıdır. Bu yüzden sayfada dönem için kesin tarih yerine yaklaşık ifadeler kullanılmıştır. Özellikle Şâhnâme'nin yapım yılları ve hangi ressamın hangi sayfayı yaptığı konusu uzman literatürde hâlâ incelenmektedir.
Görseller
Sanatçılar
Abdüssamed
Abdüssamed, Şiraz doğumlu, Tebriz'de Hümâyun'la tanışıp 1549 dolayında Kâbil'e giden, Akbar'a resim öğreten ve…
Oku
Behzad
Kemâleddin Behzâd, Timurlu Herat'ında yetişen, 1522'de Tebriz kitabhanesinin başına getirildiği anlatılan ve Fars…
Oku
Mîr Seyyid Ali
Mîr Seyyid Ali, Şah Tahmasb'ın Tebriz kitabhanesinde yetişip 1549'da Hümâyun'un Kâbil sarayına geçen ve Akbar…
Oku
Sultan Muhammed
Sultan Muhammed, Şah İsmâil'in ve Şah Tahmasb'ın Tebriz kitabhanesinde çalışan, Şah Tahmasb Şâhnâmesi projesinin ilk…
Oku
Sâdıkî Bey
Sâdıkî Bey, Efşâr boyundan gelen, bir süre derviş olarak dolaştıktan sonra Kazvin'de ressamlığa yönelen, Şah Abbas…
Oku
Âkâ Mîrek
Âkâ Mîrek, Tebriz, Meşhed ve Kazvin'de çalışan, Şah Tahmasb'ın yakın dostu ve ressamı olarak anılan, Şah Tahmasb…
OkuEserler
Nizâmî'nin Hamse'si
Hamse, Nizâmî-i Gencevî'nin 12. yüzyılda yazdığı, Mahzenü'l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker ve…
Oku
Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)
Şah Tahmasb Şehnâmesi, Safevî sarayının Tebriz atölyesinde yaklaşık 1522'den itibaren hazırlanan, 759 yapraklı ve 258…
Oku
Şehnâme
Şehnâme, Firdevsî'nin 977 dolayında başlayıp 1010'da tamamladığı, yaklaşık elli bin beyitlik Farsça destandır;…
OkuEkoller
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.