Sultan Muhammed

Kanatlı melekler ve alevlerle çevrili, mavi gökte bulutlar arasında Burak üzerindeki Peygamber'i gösteren Miraç sahnesi. — Miraç, Nizâmî'nin Hamse'sinden (British Library, Or. 2265); Sultan Muhammed'e atfedilir, Tebriz, yaklaşık 1539–43.British Library / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Sultan Muhammed kimdir?

Sultan Muhammed, 16. yüzyılın ilk yarısında Tebriz'de, önce Şah İsmâil, sonra Şah Tahmasb adına çalışan ressamdır. Sanat tarihinde adı Safevî resminin ilk büyük ustası olarak anılır. Ölüm yılı bilinmez; yalnız 1555 öncesinde öldüğü kabul edilir. Oğlu Mirza Ali de ressamdı, torunu Mîr Zeynelâbidîn 16. yüzyılın son çeyreğinde çalıştı.

Bu madde "Sultan Muhammed" adlı birden çok sanatçının bulunduğu bir alanda yazılıyor. Kaynaklarda aynı adı taşıyan başka sanatçılar da anılır. Tebrizli olan, Şah İsmâil'in atölye müdürü ve Tahmasb'ın hocası olarak anılan sanatçı bu sayfanın konusudur. Hangi imzanın veya hangi atfın hangi kişiye ait olduğu konusunda akademik tartışma devam eder.

Safevî kitabhanesinin yöneticisi ve Tahmasb'ın hocası

Çalışmalara göre Sultan Muhammed, Şah İsmâil döneminde (1501-1524) kitabhanenin yöneticisi olarak çalıştı, veliaht Tahmasb'a resim dersleri verdi. 1505 dolayında İsmâil, Türkmen döneminden kalma bir Hamse nüshasını tamamlamak için ona on bir yeni resim yaptırdı; bu iş, yeni hükümdarın önceki Akkoyunlu kitap sanatını sahiplenme biçimlerinden biri olarak yorumlanır.

Safevî sarayı 1524'te on yaşındaki Tahmasb'ın eline geçince, Şah Tahmasb Şâhnâmesi'nin yönetimi de Sultan Muhammed'e kaldı. Kitap sonunda 759 yapraktan oluşan, bunların 258'inde minyatür bulunan, yaklaşık 48 x 32 cm boyutlarında bir eser olacaktı. Bu projeye birçok usta katıldı: Âkâ Mîrek, Mîr Musavvir, Mîr Seyyid Ali, Dost Muhammed ve muhtemelen Abdüssamed.

Dağın yamacındaki mağarada zincirli bir figür ve aşağıda toplanmış atlılar ile ayakta duran adamlar. — Fâridûn'un zincirlediği Dahhâk, Şah Tahmasb Şâhnâmesi'nden (Metropolitan Museum of Art); Sultan Muhammed'e atfedilir, Tebriz, yaklaşık 1525–35.Metropolitan Museum of Art / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Resimlerinde ne aranır?

Sultan Muhammed'e atfedilen en bilinen sayfalar şunlardır: "Keyûmers'in Sarayı" (yaklaşık 1522-25), "Sedeh Bayramı" ve Dahhâk'ın Demavend'de zincirlenmesi. Bu sayfaların hepsi için "atfedilir" demek gerekir. Behzâd'ın dengeli Herat düzeninden farklı olarak, onun kompozisyonları kıvrılan kayalıklarla, kayanın içinden bakan yüzlerle, renk renk çiçeklenmiş ağaçlarla ve çok sayıda küçük figürle doludur. Kayaların içinden bakan yüzler ve bulutlardan çıkan figürler, Tebriz üslubunun "hayalî" yanını örneklemek için sıkça anılır.

Sultan Muhammed, 1531 dolayında Tebriz'de hazırlanan Hafız Divânı'na (Cartier nüshası olarak bilinir) üç minyatür yapmıştır; bunlardan ikisi, "Bayram Kutlaması" ve "Sarhoşluk Alegorisi", doğrudan imzalıdır. Bayram sahnesindeki genç hükümdar, Şah Tahmasb'ın portresi olarak yorumlanır; ancak bazı eski yayınlarda bu portrenin bir başka ressama bağlandığı belirtilir. Ayrıca, Nizâmî'nin 1539-43 arasında hazırlanan Hamse'sine (British Library, Or. 2265) de katkıda bulunduğu, özellikle Miraç sayfasının ona atfedildiği yazılır.

Sanatın yönünün değişmesi

Tahmasb 1540'lardan itibaren resimli kitap siparişlerini azalttı; bu, sanatçıları tek yapraklı "albüm minyatürleri"ne yöneltti. Sultan Muhammed'in 1555'ten önce ölmesi, bu geçişi tam görmeden hayata veda ettiği anlamına gelir. Sanatçılar sonra Kazvin'de ve Babürlü sarayında yeni işler buldu.

Sultan Muhammed'in önemi iki noktada toplanır: Tebriz kitabhanesinin ilk büyük yöneticilerinden biri olması ve Behzâd'ın Herat geleneği ile Tebriz'in hareketli geleneği arasındaki köprünün kurulmasında yer alması. Bu yargılar, çağdaş kaynakların (özellikle Dost Muhammed Herevî'nin 1544 tarihli albüm önsözünün) yorumuna dayanır; Sultan Muhammed'in biyografisi hâlâ eserlerinden çıkarılan çıkarımlara bağlıdır.

Çiçekli, renkli kayalıklar arasında ateşin çevresinde oturan bir hükümdar ve adamları; altta dört sütun metin. — Sedeh Bayramı, Şah Tahmasb Şâhnâmesi, y. 22v; Sultan Muhammed'e atfedilir, Tebriz, yaklaşık 1525 (Metropolitan Museum of Art).Metropolitan Museum of Art (CC0) · CC0 · Kaynak

Sayfalara bakarken

Miraç sayfasında (Hamse, British Library Or. 2265) lacivert gökte yaldızlı bulutlar, Peygamber'i taşıyan binek ve çevrede kanatlı melekler görülür; kompozisyon sayfanın yarısından fazlasını bulutlu gökyüzüne ayırır. Dahhâk sahnesinde dağın tepesindeki mağarada zincirli figür, aşağıda ise atlıların ve izleyenlerin oluşturduğu grup yer alır; kayalıklar adeta yüzlerle ve hayvan biçimleriyle doludur. Sedeh Bayramı sayfasında ortada ateşin çevresinde oturan hükümdar ve adamları, çevrede çiçeklerle bezeli kayalar vardır. Behrâm Gûr'un aslan avında ise hızla giden atlı ve çevresindeki hayvanlar, çağlayan bir akarsu kenarında kurulmuştur.

Atıf ve kaynaklar

Şah Tahmasb Şâhnâmesi'ndeki resimlerin çoğu imzasızdır. Sultan Muhammed'e yapılan atıflar, çağdaş kaynaklara ve sonradan üslup incelemelerine dayanır. Bu yüzden müze kayıtlarında "atfedilir" ifadesi sürekli geçer. Ayrıca aynı adı taşıyan birden çok ressam bulunduğundan, Tebrizli ustanın biyografisi tamamen kesin değildir.

Nehir kenarında atının üstünde aslan avlayan bir hükümdar ve çevresindeki atlılar. — Behrâm Gûr'un aslan avı, Nizâmî'nin Hamse'sinden (British Library, Or. 2265); Sultan Muhammed'e atfedilir, Tebriz, 1539–43.British Library / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Tebriz'in siyasî arka planı

Şah İsmâil 1501'de Tebriz'i alarak şahlığını ilan etti; şehir böylece Akkoyunlu sarayından Safevî başkentine dönüştü. Akkoyunlu kitabhanesinde çalışan sanatçıların bir kısmı yeni hanedana geçti; Sultan Muhammed'in Akkoyunlu atölyesinden gelmiş bir usta olarak anılması bu sürekliliği gösterir. 1514'teki Çaldıran Savaşı'ndan sonra ise Osmanlı Sultanı I. Selim Tebriz'i ele geçirdi ve şehrin sanatçılarından bir kısmını İstanbul'a götürdüğü anlatılır; bu olay Safevî ve Osmanlı kitap sanatı arasındaki ilişkinin başlangıçlarından biri olarak yorumlanır. Sultan Muhammed'in o dönemdeki durumu hakkında kesin bilgi yoktur.

Miraç anlatıları, Peygamber'in gece yolculuğunu konu alan resimli kitap geleneğinin de parçasıdır; bu gelenek için bkz. Mirâcnâme.

Benzer sanatçılar

Babür (Büyük Moğol) Ekolü · 16. yüzyıl; son tarihli eseri 1595

Abdüssamed

Abdüssamed, Şiraz doğumlu, Tebriz'de Hümâyun'la tanışıp 1549 dolayında Kâbil'e giden, Akbar'a resim öğreten ve…

Sultan Muhammed kimdir?

Safevî kitabhanesinin yöneticisi ve Tahmasb'ın hocası

Resimlerinde ne aranır?

Sanatın yönünün değişmesi

Sayfalara bakarken

Atıf ve kaynaklar

Tebriz'in siyasî arka planı

Benzer sanatçılar

Abdüssamed

Ahmed Mûsâ

Behzad

Mîr Seyyid Ali

Şah Kulu

Âkâ Mîrek

Hamiler

Şah Tahmasb

Eserler

Mi'râcnâme

Nizâmî'nin Hamse'si

Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)

Şehnâme

Ekoller

Babür (Büyük Moğol) Ekolü

Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)

Türkmen Ekolü (Karakoyunlu ve Akkoyunlu)

Konular

Aşk hikâyeleri

Av ve eğlence

Peygamber kıssaları

Teknikler

Altın ve yaldız

Eser tanıma

Kitap yapım aşamaları

Pigmentler

Koleksiyonlar

Kaynaklar