Miraç ve resim
Miraç, Hz. Muhammed'in bir gecede Mekke'den Kudüs'e (Isrâ) götürülüp oradan göklere yükseltilmesi (Mi'râc) olayıdır. Burak adlı kanatlı bineğe biner, Cebrail eşlik eder; Kudüs'te önceki peygamberlerle buluşur, yedi göğü sırayla geçer, Sidretü'l-Müntehâ'ya ulaşır. Anlatı İslâm edebiyatında hadis ve tefsir kaynaklarında yer alır; Farsça ve Türkçe Mi'râcnâmeler ise bu anlatıyı müstakil, hayal gücüne açık bir kitap hâline getirdi. Cennet ve cehennem tasvirleri, melek hiyerarşileri ve peygamberlerle konuşmalar gibi ayrıntılar bu kitaplarda genişler.
Hz. Muhammed'in tasviri konusu bu kitapların en dikkat çekici yönüdür: İslâm dünyasında Peygamber'in yüz tasviri genellikle kaçınılan bir konu iken, bazı kitaplarda yüz açıkça gösterilir, bazılarında ise alev biçimli bir hâleyle veya peçeyle örtülür. Topkapı H. 2154 nüshasında Peygamber'in yüzü açıkça görülür. Bu konuda kesin bir kural yoktur ve nüshadan nüshaya değişir; bkz. Peygamber kıssaları.
Topkapı Sarayı H. 2154
Farsça bu nüsha, tek bir resimli Mi'râcnâme olarak bilinen en eski örnektir. Yapıldığı yer Tebriz olarak kabul edilir; tarihi ise iki farklı biçimde verilir. Christiane Gruber'in "The Ilkhanid Book of Ascension" (2010) adlı çalışması, nüshayı İlhanlı dönemine ve yaklaşık 1317–1335 arasına yerleştirir; diğer kaynaklar Celayirli Sultan Üveys döneminde (yaklaşık 1360–1370) hazırlandığını belirtir. Ressamın Ahmed Musa olabileceği öne sürülür.
Kitap, Miraç'ı sahne sahne anlatır. Bir sayfada Peygamber, meleklerin taşıdığı zümrütten birinci göğün kapısına varır. Bir başkasında "Nûryâbîl" adlı kapı bekçisi melekle, yedinci göğün ışıktan sarayında karşılaşır; bu sahneler kanatlı melekler ve kıvrımlı bulut çizgileriyle kurulur. Bilâl'in (muhtemelen) hurilerle birlikte Sidretü'l-Müntehâ'yı gözlediği bir cennet köşkü resmi de vardır. Kudüs'teki Kubbetü's-Sahra çevresindeki sahnede Peygamber, diğer peygamberlerle buluşur ve "kadehlerin sınanması" ile karşılaşır.
Herat Mi'râcnâmesi, 1436–1437
Paris'teki Supplément turc 190, Timurlu hükümdarı Şahruh adına 1436–1437'de Herat atölyelerinde yapılmıştır. Metin Doğu Türkçesidir ve Uygur harfleriyle yazılmıştır; şair Mir Haydar, kâtip ise Heratlı Malik Bahşî'dir. Kitapta 61 minyatür bulunur ve İslâm resimli yazmalarının dikkat çekici örneklerinden biri olarak tanımlanır. Nüshayı 1673'te Antoine Galland İstanbul'da satın aldı; sonradan Colbert'in kütüphanesinde bulunduğu belirtilir. Nüshanın Uygur yazısıyla yazılmış olması, 15. yüzyıl Herat sarayında Doğu Türkçesinin ve Uygur harflerinin hâlâ saray kitaplarında kullanıldığını gösterir.
Resim anlatısı: bir yolculuğun adımları
Mi'râcnâme resimleri, yolculuğu mekânsal basamaklara böler: Kudüs'te Kubbetü's-Sahra'da peygamberlerle buluşma, ardından birbirinden farklı malzemelerle anlatılan yedi gök. Topkapı nüshasında birinci gök zümrüt, yedinci gök ise ışıktan yapılmıştır; kapılarda kapı bekçisi melekler bekler. Bir sayfada Cennet'te hurilerle birlikte köşkte oturan bir figür, Sidretü'l-Müntehâ'yı gözler. Her sahne, ressam için melek kanatları, bulutlar, ışık ve mimari ögeleri bir arada kullanma fırsatıdır. Christiane Gruber, Topkapı nüshasının metnini bir Farsça-Sünnî dinî hikâye (devotional tale) olarak niteler.
Burak, Sidretü'l-Müntehâ ve kadehler
Mi'râcnâme resimlerinde birkaç öge sürekli yinelenir. Burak, katır ile eşek arası boyda, kanatlı ve çoğu zaman insan yüzlü beyaz bir bineği olarak çizilir. Sidretü'l-Müntehâ, yedinci gökte bulunan ve insan bilgisinin sınırını simgeleyen ağaçtır. Kudüs'te Peygamber'e sunulan süt ve şarap kadehleri ise onun doğru yolu seçişini sembolize eder; bu "kadehlerin sınanması" sahnesi Topkapı nüshasında da yer alır. Bu ögelerin bilinmesi, resimleri okurken sahneleri hızlıca tanımayı sağlar.
Resim geleneği ve tartışmalar
Miraç sahnesinin ilk bilinen resimli örnekleri Câmiʿü't-Tevârîh nüshalarındadır (yaklaşık 1315): Peygamber Burak üzerinde, meleklerin sunduğu kâse ile gösterilir. Daha sonra Miraç, kitabın tek konusu hâline gelir. Safevî döneminde Nizâmî'nin Hamse nüshalarındaki Miraç sayfaları ayrı bir gelenek oluşturdu; bkz. Nizâmî'nin Hamse'si.
Tartışmalar şunlardır: H. 2154'ün İlhanlı mı Celayirli mi olduğu, ressamın kim olduğu, Herat nüshasındaki Uygur yazısının hangi sosyal çevreye hitap ettiği, ve Peygamber'in yüzünün gösterilişinin ne zaman ve niçin değiştiği. Osmanlı Mi'râcnâmeleri de ayrıca incelenir ancak bu sayfada ele alınmamıştır.
Görseller
Sanatçılar
Ahmed Mûsâ
Ahmed Mûsâ, 14. yüzyılda İlhanlı hükümdarı Ebû Saîd (1317-1335) döneminde çalıştığı bildirilen, İran resminin…
Oku
Sultan Muhammed
Sultan Muhammed, Şah İsmâil'in ve Şah Tahmasb'ın Tebriz kitabhanesinde çalışan, Şah Tahmasb Şâhnâmesi projesinin ilk…
OkuBenzer eserler
Acâibü'l-Mahlûkât
Acâibü'l-Mahlûkât ve Garâibü'l-Mevcûdât, Zekeriyyâ el-Kazvînî'nin yaklaşık 1260'ta yazdığı, gök katlarını, melekleri,…
Oku
Câmiʿü't-Tevârîh
Câmiʿü't-Tevârîh, İlhanlı veziri Reşîdüddin Fazlullah'ın Gazan Han'ın isteğiyle başlayıp 1310 dolayında tamamladığı,…
Oku
Kitâb-ı Bülhân (Şaşırtmalar Kitabı)
Kitâb-ı Bülhân, Abdülhasan el-İsfahânî ile ilişkilendirilen ve Oxford Bodleian Kütüphanesi'nde Or. 133 numarasıyla…
Oku
Nizâmî'nin Hamse'si
Hamse, Nizâmî-i Gencevî'nin 12. yüzyılda yazdığı, Mahzenü'l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker ve…
Oku
Siyer-i Nebî
Siyer-i Nebî, Mustafa Darîr'in 14. yüzyıl Türkçe siyer metninin III. Murad'ın isteğiyle 1595'te altı cilt ve 814…
OkuEkoller
Celâyirli Kitap Resmi (Bağdat ve Tebriz)
Celâyirli kitap resmi, 14. yüzyılın ikinci yarısında Bağdat ve Tebriz'de Moğol kökenli Celâyirli sultanlarının…
Oku
Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)
Timurlu ekolü, 15. yüzyılda Herat ve Şîraz saraylarında gelişen, dengeli kompozisyonu ve ince işçiliğiyle İran kitap…
Oku
Uygur ve Maniheist Kitap Resmi
Uygur kitap resmi, Turfan çevresinde Maniheist ve Budist metinleri resimleyen, bilinen en eski Türk kitap sanatı…
OkuKonular
Teknikler
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.