Kitap: bir evrenin kataloğu
Kazvînî, Kazvin'de 1203'te doğdu ve hayatının önemli bir bölümünde Irak'ta kadılık yaptı. Acâibü'l-Mahlûkât'ı yaklaşık 1259–1260 arasında yazdı. Eser iki ana bölüme ayrılır: gökler (felekler, burçlar, gezegenler, melekler, zaman ve takvim) ve yer (dört unsur, coğrafya, madenler, bitkiler, hayvanlar ve insan). Kazvînî evreni meleklerin yönettiği düzenli bir kozmos olarak anlatır; yeryüzünü omzunda taşıyan bir melek, onun altında yeşil bir taş ve kozmik bir boğa ile balık betimlenir.
Metnin büyük bölümü, Yâkût el-Hamevî gibi önceki coğrafyacılardan derleme olduğu için eleştirilmiştir; ama sade, anlatı ve şiir karışımı üslubu eserin çok okunmasını sağlamıştır. Yüzyıllarca Arapça, Farsça, Türkçe ve Urduca yazma ve taş baskıları çoğaldı.
Resimli nüshalar
Resimler kitabı bir bilimsel şemadan çok bir yaratıklar albümüne çevirir. Gök bölümünde en çok melekler çizilir: örneğin Sûr borusunu üfleyecek olan İsrâfîl, kanatlı ve renkli giysisiyle sayfanın yarısını kaplar. Yer bölümünde su canavarları, kaplumbağa, balık, yılan, "insan yüzlü" deniz yaratıkları ve bitkiler yer alır. Met Müzesi'ndeki "Kaplumbağa" yaprağı bu türdendir: dev bir kaplumbağa, onun yanında deniz yaratıkları ve bulutun arkasından bakan bir yüz.
British Library, Or. 14140 nüshası (yaklaşık 1300, belki Musul) ise coğrafi ögeleri gösterir: "Bisütun Dağı" sayfasında kayalık zemin üzerine yerleştirilmiş altın renkli figürler ve kırmızı bir fon görülür; Arap kitap resmiyle karşılaştırmak için bkz. Harîrî Makâmât'ı (Vâsıtî nüshası). Osmanlı döneminde Sürûrî Türkçe bir çeviri yaptı ve bu çeviri defalarca resimlendi; 1717'de Vezir Murtaza Paşa için yapılan nüsha, Muhammed b. Muhammed Şâkir Rûzme-i Nâthânî tarafından tamamlanmış ve 444 resim içerir. Walters Sanat Müzesi'ndeki bu nüshanın bir sayfasında, bitki (hindistan cevizi çiçeği, hâc adlı dikenli bir bitki ve kekik) çizimleri metinle yan yana verilir.
Üslup
Resimli nüshalarda bitki ve hayvan figürleri tek tek, çoğu zaman sade bir zemin üzerinde gösterilir; bu, her varlığa bir "tür görüntüsü" veren bir katalog izlenimi yaratır. Aynı sayfalarda insan yüzlü deniz yaratıkları ve melekler gibi hayal ürünü varlıklar da yer alır. Metnin doğa bilgisi ile mitolojik anlatıyı iç içe vermesi resim diline de yansır; bkz. Bitki ve hayvan, Bilim ve tıp.
Acâibü'l-Mahlûkât'ın resim düzeni, evrenin kurumsal ve hiyerarşik anlatımını sayfa üzerinde görünür kılar: meleklerden hayvanlara kadar her varlığın "yeri" vardır. Bu nedenle kitap, Kitâb-ı Bülhân gibi astrolojik kitapların da yanında, ortaçağ İslâm evren tasavvurunu anlamak için bir kaynaktır.
Evren tasavvuru
Kazvînî'nin evreni dokuz Batlamyusçu feleğe dayanır; gök katlarında melekler yaşar ve kozmik düzeni korur, cinler ise yeryüzüne ait kusurlu yaratıklar olarak anlatılır. Yeryüzü bir meleğin omzunda, onun altında yeşil bir taşın üzerinde, onu taşıyan dev bir boğanın (Kujata) üstünde, boğa ise Bahamut adlı balığın üstünde durur. Bu bilgilerin çoğu Yâkût el-Hamevî gibi önceki yazarlardan derlenmiştir; ama anlatı ile şiiri birleştiren dili eseri çok okunur kıldı. Resimli nüshalar bu evren şemasının her katını ayrı bir sahneyle görünür kılar.
Kazvînî'nin diğer eseri ve okur çevresi
Kazvînî, coğrafya alanındaki Âsârü'l-Bilâd adlı kitabıyla da bilinir; bu eser bölgeleri ve şehirleri tanıtır. Acâibü'l-Mahlûkât ise evreni bir bütün olarak anlatan kitabıdır. İki eser birlikte, 13. yüzyılda Müslüman dünyada gezilen ve bilinen dünyanın bilgisinin nasıl derlendiğini gösterir.
Tartışmalar
Başlıca tartışmalar: Hangi nüshanın hangi atölyede ve tarihte hazırlandığı (özellikle Or. 14140 için Musul önerisi), Kazvînî'nin metninin özgünlüğü, resimlerin hangi bölümlerde daha sistemli yapıldığı ve Osmanlı çevirisi Sürûrî ile diğer Türkçe çevirilerin ilişkisi. Ayrıca bazı yazmaların farklı müze kataloglarında farklı tarih ve yerlerle anılması, tarihlendirmeyi güçleştirir.
Görseller
Benzer eserler
Harîrî Makâmât'ı (Vâsıtî nüshası)
Harîrî'nin Arapça Makâmât'ının, Yahyâ b. Mahmûd el-Vâsıtî'nin istinsah edip resimlediği, muhtemelen Bağdat'ta…
Oku
Kitâb-ı Bülhân (Şaşırtmalar Kitabı)
Kitâb-ı Bülhân, Abdülhasan el-İsfahânî ile ilişkilendirilen ve Oxford Bodleian Kütüphanesi'nde Or. 133 numarasıyla…
Oku
Mi'râcnâme
Mi'râcnâme, Hz. Muhammed'in Mekke'den Kudüs'e ve oradan yedi kat göğe yükselişini (Miraç) anlatan resimli kitaplara…
OkuEkoller
İlhanlı Kitap Sanatı (Tebriz)
İlhanlı kitap sanatı, Moğol hanedanının 13.-14. yüzyıl başında Tebriz'de geliştirdiği, Çin resminin etkisini İran ve…
Oku
Memlük Kitap Sanatı
Memlük kitap sanatı, 1250-1517 arasında Mısır ve Suriye'de gelişen, resimden çok Kur'an tezhibi ve hattıyla tanınan…
OkuKonular
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.