Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)

Kale duvarlarının yapımında iskele, merdiven ve taş taşıyan işçiler; üst sağda ustabaşı. — 'Hârnak Kalesi'nin İnşası', Behzad'a atfedilen resim, Nizâmî Hamse'si nüshası, Herat, yaklaşık 1494-1495. British Library, Or. 6810.British Library / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Timur'dan Şahruh'a

Timur 1405'te öldüğünde geniş imparatorluğu oğulları ve torunları arasında bölündü. Oğlu Şahruh (hd. 1405-1447) Herat'ı başkent yaptı ve kısa sürede Horasan ve İran'da hâkimiyet kurdu. Şahruh'un oğulları ve torunları sanat ve bilime büyük ilgi gösterdi: İbrahim Sultan Şîraz'da, Uluğ Bey Semerkant'ta, Baysungur Mirza Herat'ta ünlü atölyeler ve kitaplıklar kurdu. Bu çevre bilim, tarih, edebiyat ve hat alanlarında yoğun bir üretim ortamı yarattı ve ekolü 'Timurlu Rönesansı' adıyla anılan geniş bir kültür çağının parçası haline getirdi.

Baysungur'un kitaphânesi

Baysungur Mirza (1397-1433/34; ölüm yılı kaynaklara göre değişir) Herat'ta saray kitaphânesini kurdu (Kitâbhâne). Kâğıt hazırlayıcıları, hattatlar, müzehhipler, cilt ustaları ve ressamlar tek çatı altında çalışıyor, yazmayı bir ekip üretiyordu (Kitap yapım aşamaları). 1430 tarihli Baysungur Şehnâmesi (Gülistan Sarayı Kitaplığı, Tahran) bu düzenin ürünüdür; yazma, Baysungur'un kendisinin hazırlattığı Şehnâme mukaddimesiyle ve yirmi bir minyatürle tanınır. Bu kitaphâne, sonraki yüzyılda Safevi, Osmanlı ve Büyük Moğol saraylarının örnek aldığı bir model oldu.

Şahruh ise 1415-1430 arasında Câmiʿü't-Tevârîh'in Timurlu nüshalarını ve devamını hazırlattı; yaklaşık 1430 tarihli 113 minyatürlü Paris nüshası bunlardandır (İlhanlı Kitap Sanatı (Tebriz)). Aynı dönemde Uygur harfleriyle Çağatay Türkçesi yazılmış Mi'râcnâme nüshası (Mi'râcnâme) Herat'ta resimlendi; Uygur yazısının bu çevrede kullanılması önemli bir ayrıntıdır (Uygur ve Maniheist Kitap Resmi).

Kayalık bir manzarada kapının dışında oturan İskender ve inzivadaki keşiş; çok renkli kaya kütleleri. — 'İskender ve Keşiş', Behzad, Nizâmî İskendernâme, Herat, 1494-1495. British Library, Or. 6810, 273r.British Library / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Şîraz ve Semerkant: ayrı sesler

Timurlu ekolü tek bir üslup değildir. Herat'ın dengeli, ağırbaşlı üslubunun yanında Şîraz'da daha geniş ölçekli, canlı renkli ve dekoratif resimler üretildi. İbrahim Sultan'ın siparişiyle hazırlanan metnin 1436 tarihli nüshası olan Zafernâme (Zafernâme (Şerefeddin Ali Yezdî), Şerafeddin Ali Yezdî'nin Timur tarihi; İbrahim Sultan 1435'te ölmüştür) belge niteliğinde, tarih anlatan kalabalık sahnelerle doludur. Seattle Art Museum'daki bir sayfası Mîrânşah'ın Timur'un eşi Saray Mülk Hanım'ı karşılaması sahnesini gösterir. Cleveland Sanat Müzesi'ndeki 1444 tarihli bir Şehnâme'nin cilt başı resmi (Şîraz) iki sayfa boyunca bahçede ziyafet sahnesini anlatır ve bu atölyenin renk yoğunluğunu iyi gösterir. Semerkant'ta ise Uluğ Bey bilimsel eserlere öncelik verdi. 'Timurlu' adı bu yüzden yalnızca bir hanedan etiketidir; bütün atölyeler için üslup birliği anlamına gelmez.

Hüseyin Baykara ve Herat'ın en parlak yılları

Hüseyin Baykara'nın uzun saltanatı (1469-1506) Herat'ı bir kültür merkezine çevirdi. Çağatay Türkçesinin büyük şairi ve vezir Mir Ali Şîr Nevâî (Ali Şîr Nevâyî) hat, tezhip ve resim sanatçılarını koruyan bir hami olarak sarayın yanında çalıştı. Bu dönemde Kemâleddin Behzâd (yaklaşık 1450-1535/36) başlıca ressam olarak öne çıktı (Behzad). Sa'dî'nin Bostan'ının 1488 tarihli nüshası (Sa'di'nin Bostan'ı (Kahire Bostan'ı)) ve Nizâmî Hamse'sinin 1494-1495 tarihli nüshası (British Library, Or. 6810) en ünlü işleri arasındadır. Bu nüshadaki 'Hârnak Kalesi'nin İnşası' ve 'İskender ile Keşiş' resimleri ekolün ana özelliklerini gösterir.

Behzad'ın Herat'ta usta kabul edilmesi, ekolün 'Behzad ekolü' adıyla da anılmasına yol açtı. Ancak bu adlandırma, onun çevresindeki çok sayıda ressamın, kâtibin ve müzehhibin katkısını gölgede bırakabilir; ayrıca bir resmin Behzad'a atfı çoğu zaman sonraki yüzyılların kararıdır.

Beyaz kum zemin üzerinde develer ve atlarla çarpışan iki kabile; yukarıda çadırın önünde Leyla ve Mecnûn figürü. — 'Mecnûn kabilelerin savaşını izliyor', Nizâmî Hamse'si, Herat, 1442-1443. British Library, Add. 25900, 121v.British Library / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Üslup özellikleri

Timurlu resminde kompozisyon sakin ve dengelidir, mekân yükseltilmiş bir bakış açısıyla görülür. Mimari ayrıntılı biçimde çizilir; çini kaplı cepheler, kafesli pencereler ve dikdörtgen avlular sahnenin düzenini belirler. Behzad'ın Hârnak sahnesinde iskele, merdivenler, taş taşıyan işçiler ve ustabaşı, gerçekçi bir iş akışı oluşturur: figürler yalnızca süs değil, iş yapan insanlardır. Gündelik hayat gözlemi Behzad'ın resimlerinde belirgindir (Gündelik hayat). Renkler zengin ama denetimlidir: lacivert, turkuaz, yeşil, kırmızı, altın. Bulutlar ince ve beyaz kıvrımlardır; kayalar çoğu kez çok renkli ve sırlı seramik yüzeyini andıran biçimde işlenir. Çin kaynaklı ejderha, simurg ve bulut-yakalı giysi gibi ögeler bu dönemde artık İran resminin kendi sözlüğüne dahil olmuştur. Sayfa kenarındaki altın cetveller ve kitabe kutuları resimle birlikte tasarlanır (Tersim ve kompozisyon, Perspektif ve mekan).

Çöküş ve dağılma

1507'de Muhammed Şeybânî'nin Özbekleri Herat'ı aldı (Buhara ve Özbek Ekolü); 1510'da Şah İsmâil Özbekleri yenip Herat'ı Safevilerin eline geçirdi. Behzad'ın 1520'lerde Tebriz'de Safevi kitap atölyesiyle ilişki kurduğu belirtilir; ama onun Tebriz'deki kesin rolü tartışmalıdır (Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)). Herat'taki sanatçılar Buhara'ya, Tebriz'e ve Hindistan'a dağıldı; Timurlu soyundan Babür de hatıralarında Herat sanatçılarına hayranlıkla yer verir (Babür (Büyük Moğol) Ekolü). Timurlu kitap sanatı, bu dağılma yoluyla İran, Orta Asya ve Hint'te sonraki ekollerin ortak kaynağı oldu.

Yeşil bir çayırda, çiçekli ağaçların altında yemek, müzik ve içecekle ziyafet veren prensler ve hizmetliler; iki sayfalık sahne. — Prens ziyafeti, Şehnâme nüshasının cilt başı resmi, Şîraz, 1444. Cleveland Museum of Art.Cleveland Museum of Art / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Hat, tezhip ve cilt: bir bütünün parçaları

Timurlu kitap sanatının görünen yüzü resimdir, ama kitabı bir bütün yapan unsurlar hat, tezhip ve ciltti. Nesta'lik hattı bu çağda olgunlaştı; Hüseyin Baykara'nın sarayında Sultan Ali Meşhedî (ö. 1520) gibi ustalar çalıştı. Tezhip, sûre başlıklarında ve sayfa kenarlarında altın, lacivert ve kırmızı ile işlenmiş çok ince bitkisel bezeme ve geometrik desenle gelişti (Tezhip). Ciltlerde kabartma ve altın yaldız ile işlenmiş deri, filigran ve madalyon süsleri yaygındır (Cilt). Bu ögelerin hepsi aynı kitaphânede, aynı ustabaşı denetiminde üretilirdi (Kitap yapım aşamaları). Bu bütünlük, sonraki Safevi, Osmanlı ve Büyük Moğol kitaphânelerine aktarılan en kalıcı miras oldu.

Görsellerle okuma

Bu sayfadaki beş görsel Timurlu resminin iki ayrı merkezini ve birkaç dönemini gösterir. Hârnak Kalesi resmi, Herat'ın gözlemci ve düzenli yüzünü yansıtır: iskele ve merdivenin geometrisi, işçilerin farklı hareketleri, altın ve mavi çerçeve. İskender ve Keşiş resmi, çok renkli, sert kenarlı kayalar, güz yaprakları, mağara girişi ve küçük figürlerle manzara anlayışını gösterir. Mecnûn'un kabile savaşını izlediği 1442-1443 tarihli resim, daha erken bir dönemin ölçülü kompozisyonunu, deve ve atların düzenli yerleşimini ve zemindeki boşluğu gösterir.

Şîraz'dan gelen iki resim bir başka üslubu temsil eder: 1444 tarihli prens ziyafeti yeşil çayır, çiçekli ağaç ve çok figürlü düzeniyle yoğun renkli bir sahnedir; 1436 tarihli Zafernâme sayfası ise metin kutularının, çerçevenin ve iki atlı figürün oluşturduğu sade bir tarih resmidir. Bu iki merkezi karşılaştırmak, 'Timurlu üslubu' denen şeyin tek ve değişmez olmadığını gösterir.

Beyaz ve siyah atlı iki binici karşı karşıya; sağda okluk ve kılıç taşıyan Moğol tipi giysili genç, solda kadın; sayfada çerçeveli Farsça metin. — Mîrânşah'ın Saray Mülk Hanım'ı karşılaması (1387 olayı), Zafernâme, İbrahim Sultan'ın siparişiyle hazırlanan metnin 1436 tarihli nüshası, Şîraz. Seattle Art Museum (49.133).Seattle Art Museum / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Mi'râcnâme: Uygur harfli bir Herat kitabı

Timurlu atölyesinin ilgi çekici ürünlerinden biri, yaklaşık 1436'da Herat'ta Şahruh çevresinde hazırlandığı düşünülen Mi'râcnâme'dir (Mi'râcnâme). Hz. Muhammed'in miraç yolculuğunu anlatan bu yazma Çağatay Türkçesiyle ve Uygur harfleriyle yazılmıştır ve çok sayıda resim içerir (Bibliothèque nationale de France). Uygur yazısının Timurlu Herat'ında kullanılması, Uygur kâtip geleneğinin 15. yüzyılda da sürdüğünü gösterir (Uygur ve Maniheist Kitap Resmi). Bu eser, Timurlu ekolünün yalnızca Fars edebiyatına değil, Türkçe dinî metinlere de resim ürettiğini gösterir.

Terim ve ihtiyat

'Timurlu ekolü' adı Herat, Şîraz ve Semerkant'ı birlikte kapsar; fakat Herat üslubu ile Şîraz üslubu arasında belirgin fark vardır. Ayrıca Timurlu resmi, Celâyirli (Celâyirli Kitap Resmi (Bağdat ve Tebriz)) ve İlhanlı mirasını da içerir; 'Timurlu klasik üslubu' tek bir çağın değil, birkaç miras hattının birleşimidir. Behzad'a atfedilen resimlerin çoğu, imzasız olduğu için atıf tartışmasına açıktır ve yazarlık kesin değil, genellikle 'atfedilir' ifadesiyle verilir.

Başlıca özellikler

Dengeli ve sakin kompozisyon
Ayrıntılı mimari ve çini kaplı cepheler
Yükseltilmiş bakış, katmanlı mekân
Zengin ama kontrollü renk (lacivert, turkuaz, altın)
Gündelik hayatı gözlemleyen figürler

Sanatçılar

Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz) · 15. yüzyılın ortası – yaklaşık 1535

Behzad

Kemâleddin Behzâd, Timurlu Herat'ında yetişen, 1522'de Tebriz kitabhanesinin başına getirildiği anlatılan ve Fars…

Timur'dan Şahruh'a

Baysungur'un kitaphânesi

Şîraz ve Semerkant: ayrı sesler

Hüseyin Baykara ve Herat'ın en parlak yılları

Üslup özellikleri

Çöküş ve dağılma

Hat, tezhip ve cilt: bir bütünün parçaları

Görsellerle okuma

Mi'râcnâme: Uygur harfli bir Herat kitabı

Terim ve ihtiyat

Başlıca özellikler

Sanatçılar

Behzad

Sinan Bey

Hamiler

Ali Şîr Nevâyî

Baysungur Mirza

Hüseyin Baykara

Eserler

Baysungur Şehnâmesi

Kelîle ve Dimne

Mi'râcnâme

Nizâmî'nin Hamse'si

Sa'di'nin Bostan'ı (Kahire Bostan'ı)

Şehnâme

Konular

Aşk hikâyeleri

Av ve eğlence

Gündelik hayat

Teknikler

Cilt

Kitap yapım aşamaları

Perspektif ve mekan

Tersim ve kompozisyon

Koleksiyonlar

Kaynaklar