Kalem çizgisiyle çizilmiş, çift öküzle tarla süren çiftçi ve altta bir satıcıyla alıcı; çevresi altınlı çiçek kenarlı pembe kâğıt. — Rızâ-yı Abbâsî tarzında, Muhammedî'ye atfedilen kalem çizimi; Safevî İran, 16. yüzyıl sonu (Kazvin veya İsfahan), Walters W.749.Walters Art Museum (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Önce çizgi gelir

Minyatürde renkten önce çizgi gelir. Usta ressamlar dış çizgileri çizer, çırak ressamlar çizimi renklendirir; Babür resminde yüzler için üçüncü bir uzman çalışabilir. Bu iş bölümü, bir resmin neden birden çok elin ürünü olarak okunması gerektiğini açıklar. Timurlu dönemine ait bir kütüphaneci raporunda da işlerin ayrı ayrı kaydedildiği anılır: bir ressam iki deniz sahnesindeki dalgaları, bir başkası yetmiş beş çadır direğini bitirmiştir.

Tersim bu yüzden bir sanat terimi olduğu kadar bir atölye aşamasıdır. Bir sayfa önce metnin ve resim alanının yeri ayrılarak hazırlanır, sonra desen çizilir, sonra altın ve boya uygulanır (kitap yapım aşamaları).

Çizim olarak resim

Sitedeki iki levha çizimin gücünü gösterir. Walters Sanat Müzesi'ndeki W.749 levhası, Rızâ-yı Abbâsî tarzında, Muhammedî'ye atfedilen bir kalem çizimidir; Safevî İran'ında 16. yüzyılın sonlarında, Kazvin ya da İsfahan'da yapılmış olabileceği belirtilir. Üstte iki öküzle sürülmüş bir tarla ve çiftçi, altta bir alıcı ile ürün tartan satıcı yer alır; renk neredeyse yoktur ve resim çizgiyle kurulur. Çevresindeki pembe kâğıt altın ve koyu çizgili çiçek ve kuş desenleriyle bezenmiştir.

Cleveland Sanat Müzesi'ndeki "Dağda Piknik" de Muhammedî'ye atfedilir; dağlık bir arazide ateşte kaynayan bir kazan, çevresinde oturan figürler ve yarı renkli ağaçlar yer alır. Bu levhalarda boyanın az olması, çizginin ne kadar belirleyici olduğunu açıkça gösterir. Aynı çizgi, boyalı minyatürlerde iskeleti oluşturur ve sonradan renk altında kalır.

Dağlık bir alanda ateş üstünde kazan, etrafında oturan ve sohbet eden figürler; hafif renklendirilmiş çizim. — Dağda piknik; Muhammedî'ye atfedilir, 16. yüzyıl. Cleveland Museum of Art.Cleveland Museum of Art (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Kompozisyon: sayfa bir bütündür

Minyatür sayfası resim, metin ve süslemenin tek bir kompozisyonudur. Metin kutuları resmin içine girer, çerçeveler resmin dışına taşar; bazı levhalarda tepe ve mimari, metnin bulunduğu kutuya kadar uzanır. Sitedeki Siyer-i Nebi ve Şehinşahnâme sayfaları, resmi metinle çevreleyen çerçevelerle bu düzeni gösterir.

Figürler genellikle gruplar hâlinde düzenlenir ve ölçekleri önemlerine göre belirlenir. Hükümdar ya da ana figür en çok yere sahiptir; çevresinde sıralanan maiyet, boş zeminler ve tepelerle ayrılır. Perspektif ve mekan sayfasında anlatılan çok katlı mekân, bu düzenin dayanağıdır.

Risaleler ve kural

Safevî kitap sanatı sanat teorisini de kâğıda dökmüştür. Sadıkî Bey (yaklaşık 1533-1610), 1576-1602 arasında Farsça Kānûn es-Suver ("Resim Kanunları") adlı resim risalesini yazmış, Kazvin'deki kraliyet kütüphanesinin başına geçmiş ve II. İsmail'in Şehnâme'si için yedi, I. Abbas'ın Şehnâme'si için üç resim yapmıştır. Maddenin kendisi risalenin çalışma yöntemleri hakkında ayrıntı vermez; ancak bu tür metinler, atölyelerin resim eğitimini yazılı bir geleneğe bağladığını gösterir.

Sadıkî Bey sayfasında ayrıntılı bilgi bulunur.

Taramayla aktarma

Bir deseni tekrar kullanmanın klasik yolu "taramadır". Aynı deseni çok kez yinelemek ya da bir çizimi yeni bir sayfaya aktarmak için çizginin üzerine iğneyle sık delikler açılır; delikli kâğıt yeni sayfanın üstüne konur ve üzerinden toz boya ya da kömür tozu geçirilir. Toz deliklerden geçerek yeni sayfada noktalı bir iz bırakır; iz kalemle ya da fırçayla birleştirilir. Bu yöntem, aynı motifin farklı yazmalarda neden benzer göründüğünü açıklar: atölyeler çizim repertuvarını ortak kullanıyordu.

Tarama, tezhip ve minyatürde tekrarlanan motifler için özellikle yararlıdır; ancak çizimin her aşaması taramayla değil, doğrudan serbest elle de yapılabilir.

Adım adım

Sayfayı hazırla
Âharlı kâğıt üzerinde metin ve resim alanları ayrılır (kâğıt ve âhar).
Ön çizim
Usta ressam kompozisyonun dış çizgilerini çizer; figürlerin yeri ve ölçeği belirlenir.
Kenar ve çerçeve
Çerçeve çizgileri, kartuşlar ve kenar süsü yerleştirilir.
Renklendirme
Çırak ressam çizimi renklendirir; altın ve zemin renkleri ilk uygulanır.
İnce ayrıntı
Yüz, saç ve giysi desenleri en sonda, usta ya da yüz uzmanı tarafından işlenir.