Kitabın tanımı
Büyük Moğol Şehnâmesi, kitap resmi geleneğinde 14. yüzyılın en görkemli yazması sayılır. Planlanan sayfa sayısı 280, resim sayısı 190 dolayındadır; hiçbir önceki Şehnâme'nin ulaşmadığı bir ölçektir. Resimler sayfanın büyük bir bölümünü kaplar; 14. yüzyılın başındaki küçük boyutlu Şehnâmelerle kıyaslandığında ölçek farkı belirgindir.\n\nKitapta tarih ve hami adını veren bir kolofon bilinmez; bu yüzden tarih ve hami üslup karşılaştırmalarıyla belirlenmeye çalışılır. Güncel tahmine göre iş 1330'larda, İlhanlıların son güçlü hükümdarı Ebû Saîd'in saltanatı sırasında yapıldı. Hamisi olarak Ebû Saîd veya Reşîdüddin'in oğlu Gıyâseddin Muhammed ileri sürülür; bkz. Reşîdüddin Fazlullah. Bu tartışma kitabın siyasal anlamını doğrudan etkiler.
Hikâyelerin seçimi ve siyasal okuma
Resim programında İskender anlatısının payı beklenenden büyüktür; Rüstem hikâyeleri ise görece az resmedilmiştir. Oleg Grabar ve Sheila Blair'in "Epic Images and Contemporary History" (1980) adlı kitabı, bu nüshanın temel monografisidir ve resim seçimlerini İlhanlı hanedanının son yıllarındaki siyasal durumla ilişkilendirir. Bu okumada yas, ölüm ve hanedan sorunu temalı sahneler öne çıkar: örneğin Feridun'un oğlu İreç'in tabutu başında yas tutması ve Rüstem ile atı Rahş'ın ölümü.\n\nBu yorum kesin bir sonuç değildir; seçimlerin dönemin siyasal gerilimini ve veba gibi toplumsal kaygıları da yansıttığı öne sürülür, ama hamiye bağlı niyeti belgeleyen doğrudan bir kaynak yoktur.
Üslup
Resimlerde büyük bir çeşitlilik vardır; bu, kitabın birden fazla ressam tarafından ve farklı örneklerden yararlanılarak yapıldığını gösterir. Çin peyzaj geleneğinden alınmış bulut, kaya ve ağaç biçimleri, Hıristiyan resminden gelen melek ve haç ikonografisi, Moğol çadır ve kıyafetlerinin ayrıntılı gösterimi bir arada bulunur. Kitapta yaklaşık otuz yedi farklı başlık biçimi sayıldığı belirtilir.\n\nBu sayfadaki görseller çeşitliliği gösterir: Rüstem'in atı Rahş ile birlikte ölümü ağaçlarla çevrili bir doğa sahnesidir; İskender'in demir sed yaptırması kalabalık, işçi ağırlıklı bir kompozisyondur; Behrâm-ı Gûr'un boynuzlu kurtla karşılaşması tek figürlü, atlı bir sahnedir; Feridun'un İreç'in tabutu başında yası ise sakin bir sahnedir.
Dağılma
Kitap 20. yüzyılın başlarında Belçikalı tüccar Georges Demotte'nin elinde parçalandı; yapraklar tek tek satıldı. Bu işlem sonucunda metin ve resim birbirinden koptu, birçok yaprağın sırası kayboldu. Bugün bilinen elli yedi resmin en büyük bölümü Freer|Sackler'de (yaklaşık 14 yaprak) ve Chester Beatty Kütüphanesi'nde (11 yaprak, 7 minyatür) toplanmıştır. Louvre, British Museum, Metropolitan Müzesi, Berlin, Boston, Cleveland, Detroit, Cenevre ve Montreal'deki koleksiyonlar da yaprak barındırır. Bugün bu sayfa için kullanılan görseller Freer|Sackler, British Museum ve Harvard Sanat Müzeleri'ndeki yapraklardandır.\n\nParçalanma, kitabın ilk halini yeniden kurmayı güçleştirir. Metni olmayan yaprakların hangi bölümden geldiği bazen resmin kendisinden tahmin edilir; bu da kitap sayfasının "bütünlük" tartışmasını canlı tutar.
Bilinen sayfalar
Dağılmış yaprakların başlıkları, resim programının kapsamını gösterir: Şah Zav'ın Tahta Çıkışı, Rûdâbe'nin Davranışlarını Öğrenen Sindûht, Feridun'un İreç'in Sarayına Gidip Yas Tutması, Ardeşir ve Danışmanı, Behrâm-ı Gûr'un Boynuzlu Kurtla Savaşı, Rüstem'in İsfendiyâr'ı Gözünden Vurması ve Nûşirevân'ın Vezir Bozorgmihr'e Bağışta Bulunması gibi sahneler; ayrıca İskender anlatısından Konuşan Ağaç, Demir Sed ve Hindli Kral Fûr'a karşı Demir Süvari Savaşı. Louvre'daki bir yaprak ise İskender'i saray mensuplarıyla gösterir. Bu çeşitlilik, kitabın hem Rüstem hem İskender hem de Sasanî kahramanlık döngülerine ayrı ayrı yer verdiğini gösterir.
Önemi
Bu nüsha, Şehnâme resimleme geleneğinin ilk büyük örneği olarak kabul edilir. Câmiʿü't-Tevârîh ile birlikte İlhanlı kitap sanatının iki büyük yapıtını oluşturur; ikisi arasında üslup ve konu bakımından çeşitli ortak noktalar vardır. Sonraki yüzyıllarda Baysungur ve Tahmasb nüshaları, bu kitabın kendi çağlarına uyarlanmış yeni yanıtları gibi okunabilir.
Görseller
Hamiler
Benzer eserler
Baysungur Şehnâmesi
Baysungur Şehnâmesi, Timurlu şehzadesi Baysungur Mirza için Herat'ta 1426–1430 arasında hazırlanan, metni yeniden…
Oku
Câmiʿü't-Tevârîh
Câmiʿü't-Tevârîh, İlhanlı veziri Reşîdüddin Fazlullah'ın Gazan Han'ın isteğiyle başlayıp 1310 dolayında tamamladığı,…
Oku
Diez ve Berlin Albümleri
Diez Albümleri, Prusya elçisi Heinrich Friedrich von Diez'in 1786–1790 arasında İstanbul'da edinip 1817'de Berlin…
Oku
Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)
Şah Tahmasb Şehnâmesi, Safevî sarayının Tebriz atölyesinde yaklaşık 1522'den itibaren hazırlanan, 759 yapraklı ve 258…
Oku
Şehnâme
Şehnâme, Firdevsî'nin 977 dolayında başlayıp 1010'da tamamladığı, yaklaşık elli bin beyitlik Farsça destandır;…
OkuEkoller
Konular
Av ve eğlence
Av ve eğlence sahneleri, kitap resminde hükümdarın saray dışındaki hayatını gösterir: atlı av, doğan ve tazı,…
Oku
Saray ve tören
Saray ve tören konusu, hükümdarın tahtını, kabul merasimlerini, sünnet ve düğün şenliklerini ve devlet alaylarını…
Oku
Savaş ve sefer
Savaş ve sefer, İslam dünyası kitap resminde en sık işlenen konulardan biridir: Osmanlı, Timurlu ve Safevî…
OkuTeknikler
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.