Hekimden vezire
Reşîdüddin, yaklaşık 1247-1250 arasında Hemedan'da, hekimlikle uğraşan bir Yahudi ailede doğdu; otuz yaşı dolayında Müslüman oldu (TDV İslâm Ansiklopedisi). İlhanlı yönetimine hekim olarak girdi. Gazan Han döneminde, Vezir Sadreddin Zencânî'nin 1298'de idamının ardından Sa'deddin-i Sâvecî ile birlikte vezir oldu. Gazan'ın ölümünden sonra Olcaytu'nun güvenini kazandı ve sâhibdîvân görevine getirildi.
Olcaytu'nun ölümünden sonra rakibi olan bir vezir onun aleyhine çalıştı; Reşîdüddin, Olcaytu'yu zehirlemekle suçlanarak oğluyla birlikte 1318'de idam edildi. TDV, kemiklerine sonradan saygısızlık yapıldığını, buna rağmen vakıflarının 16-18. yüzyıllara kadar Irak, Azerbaycan ve Anadolu'da sürdüğünü yazar.
Câmiʿü't-Tevârîh
Câmiʿü't-Tevârîh (Tarihler Derlemesi), Gazan'ın emriyle başlanan ve yaklaşık 1306-1311 arasında (kaynaklara göre değişir) hazırlanan bir eserdir. TDV onu Farsça yazılmış, modern anlamda ilk dünya tarihi olarak niteler. Çin metinleri, Budist anlatılar ve Avrupa kaynakları dahil çok çeşitli malzemeyi kullandı. Moğol ve İlhanlı tarihi için en önemli kaynaktır. Oğuz boylarının sınıflandırması (Kayı boyunun anılması gibi) Osmanlı ve Türk tarihi çalışmalarında sık atıf alır.
Eser resimlendirilerek çoğaltıldı. Commons'ta yer alan sayfalar arasında 1306 tarihli bir bölümden Çin imparatorlarının tasviri, Khalili Koleksiyonu'ndaki Arapça nüshadan "Buda Şeytana Meyve Sunuyor" (yaklaşık 1314-15), 1430 dolayına ait bir Timurlu kopyasında Hülâgü Han tasviri (BnF) ve 1529 tarihli geç bir nüshadan Celâleddin Harzemşah'ın Cengiz Han ile karşılaşması bulunur (Rusya Ulusal Kütüphanesi).
Rab'-ı Reşîdî ve kitap üretimi
Reşîdüddin, Tebriz yakınında Rab'-ı Reşîdî adlı bir külliye kurdu. Burada büyük bir kütüphane bulunduğu ve eserlerin her yıl çoğaltılıp büyük İslâm şehirlerine ücretsiz dağıtılmasının şart koşulduğu belirtilir; kopyalamada Çin baskı tekniklerinden uyarlanan yöntemlerin kullanıldığı ve yıllık olarak hem Arapça hem Farsça tam setlerin yapıldığı yazılır.
Bu düzen, kitabın yitip gitmesini önlemeyi ve bilginin yayılmasını amaçlıyordu.
Değerlendirme
Morris Rossabi, onu Moğol yönetimindeki İran'ın "en seçkin şahsiyeti" olarak niteler (Wikipedia'dan aktarma). Çok kültürlü kökeni ve bilgi derlemeciliği, Moğol imparatorluğunun Doğu ve Batı ile bağlantısını yansıtır.
Sanat tarihi açısından Câmiʿü't-Tevârîh nüshaları, İlhanlı resminin Çin etkisinin açık olduğu en önemli belgelerdir; fakat bu sayfada gösterilen sayfaların bir kısmı sonraki kopyalardandır ve özgün 14. yüzyıl nüshalarından ayrı değerlendirilmelidir.
Görsellerle Reşîdüddin
İlk görsel, 1306 tarihli bir bölümden Çin imparatorlarını gösteren bir sayfadır. İkincisi, yaklaşık 1430 tarihli Timurlu kopyasında Hülâgü Han'ın tasviridir. Üçüncüsü 1529 tarihli geç bir nüshadan iki sayfalık bir savaş sahnesidir. Dördüncüsü Arapça nüshadan, Buda'nın şeytana meyve sunduğu bir sahnedir.
Neden birden çok nüsha?
Reşîdüddin'in kitabı Arapça ve Farsça olarak çoğaltılmak üzere hazırlandığı için bugün dünyada çok sayıda yaprak ve nüsha vardır. Bu nüshalar farklı yüzyıllarda ve farklı atölyelerde kopyalandığından aynı sahnenin görünümü değişir. Bir sayfanın özgün 14. yüzyıl nüshasından mı yoksa sonradan yapılmış bir kopyadan mı geldiği, müze kayıtlarından doğrulanmalıdır.
İlhanlı çağında kitap
İlhanlı hükümdarı Gazan Han 1304'te öldü; yerine kardeşi Olcaytu geçti (1304-1316), onun ölümünden sonra oğlu Ebû Saîd tahta çıktı (1316). Reşîdüddin bu üç dönemin vezirliğini yaşadı ve 1318'de Ebû Saîd döneminde idam edildi. Bu tarihçe, onun siyasî kaderinin hükümdar değişimlerine nasıl bağlı olduğunu gösterir. Câmiʿü't-Tevârîh'in Çin, Hint ve Avrupa tarihlerini de kapsaması, Moğol imparatorluğunun coğrafyası içindeki bilgi dolaşımını yansıtır.
Eserler
Büyük Moğol Şehnâmesi (Demotte Şehnâmesi)
Büyük Moğol Şehnâmesi, İlhanlı döneminde 1330'larda Tebriz'de hazırlanan, yaklaşık 280 yaprak ve 190 resimle…
Oku
Câmiʿü't-Tevârîh
Câmiʿü't-Tevârîh, İlhanlı veziri Reşîdüddin Fazlullah'ın Gazan Han'ın isteğiyle başlayıp 1310 dolayında tamamladığı,…
OkuEkoller
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.