Beyaz zemin üzerinde mavi renkli ince toz yığını. — Doğal ultramarin pigmenti: lâcivert taşından (lapis lazuli) arıtılarak elde edilen mavi. Modern fotoğraf.Wikimedia Commons (kamu malı) · Kamu malı · Kaynak

Paleti kim belirler

Minyatür ve tezhipte renk, yalnızca ressamın zevki değil, ulaşılabilir malzemenin de sonucudur. Fars minyatürünün boyaları tamamen mineral kaynaklıdır ve uygun saklandığında canlı kalır; gümüş ise suyu göstermekte kullanılsa da zamanla yükseltgenip siyah, pürüzlü lekeler bırakır. Bu nedenle bugün koyu görünen bir su ya da parıltı, ilk hâlinde parlak olabilir.

Los Angeles County Museum of Art'taki 15.-17. yüzyıl Fars resimlerinin analizi, JAIC'in 1991 tarihli bir makalesinde, on dokuz resmin X-ışını floresansı ve mikroskopla incelendiğini ve hangi pigmentlerin bulunduğunu ayrıntılı olarak sunar. Aşağıdaki bölümler bu çalışmaya ve ilgili açık kaynaklara dayanır.

Mavi: lâcivert taşından ultramarin

LACMA incelemesinde mavi pigmentler arasında en yaygın olanı ultramarin, ardından azurit ve organik çividir; doğal ultramarin Badahşan'daki lapis lazuli madenlerinden alkali ayrıştırmayla elde edilmiştir. Ham taş Afganistan'daki Sar-i Sang yakınlarındaki madenlerden çıkarılır; öğütülen taş mum, reçine ve yağla yoğrulup potasyum karbonat çözeltisinde yıkanarak mavi parçacıklar safsızlıklardan ayrılır, bu emek yoğun işlem yüzünden doğal ultramarin taşın kendisinden kabaca on kat pahalıdır. Sentetik ultramarin 1826'da icat edilene kadar bu pigment çok pahalıydı.

Bu yüzden bir yazmada geniş lâcivert yüzeyler (gökyüzü, kenar şeritleri, tezhip zeminleri) hem estetik hem de maliyet göstergesidir. Lâcivert terimi bu rengin hem taşını hem boyasını anlatır.

Mavi fon önünde turuncu ve sarı lekeli, gri kayaç parçası. — Zırnık (orpiment, arsenik sülfür) ve realgar içeren mineral örneği; Kaliforniya. Zırnık minyatürlerde sarı pigment olarak kullanılmıştır.GeoDIL / Nessa Eull (Commons) · CC0 · Kaynak

Kırmızı ve sarı: zincifre ve zırnık

Kırmızılarda LACMA çalışması vermilyon/zincifrenin baskın olduğunu, demir oksidin ikinci sırada geldiğini, beş resimde ise kırmızı kurşun kullanıldığını bildirir. Zincifre cıva sülfürdür; vermilyon, zamanla ışık ve klor iyonlarının etkisiyle kararabilir ve cıva içerdiği için zehirlidir. Aynı sayfa, Câbir b. Hayyân'ın IX. yüzyılda cıva ve kükürtten vermilyon elde etme işlemini kaydettiğini belirtir.

Sarıda en yaygın pigment zırnıktır (orpiment, arsenik sülfür). LACMA incelemesi onu "en çok kullanılan sarı" olarak tanımlar ve zehirli olmasının yanında yanındaki kurşun beyazını griye çevirme eğiliminde olduğunu not eder. Zırnık ışığa karşı da duyarlıdır ve arsenik oksitlere bozunabilir; 19. yüzyılda kadmiyum ve krom sarıları gelince kullanımı azalmıştır.

Yeşil, beyaz, siyah

Yeşillerde LACMA yalnızca bakır bazlı pigmentler bulmuştur: verdigris (bakır asetat), brokantit (bakır sülfat) ve atakamit türü bakır klorürler. Makale, bakır yeşillerinin kâğıdı kahverengiye çevirip zayıflattığını ve bunun sonraki araştırma gerektirdiğini belirtir. Beyaz olarak yalnızca kurşun beyazı saptanmıştır. Siyah için literatürde is siyahı geçse de resimlerde yalnızca odun kömürü bulunmuş, is siyahı ise mürekkeplerde saptanmıştır.

Bu bulgular bir yazmayı okurken önemlidir: yeşilin bulunduğu yerde kâğıdın kahverengileşmesi ya da kırılganlaşması, kullanılan pigmentin yan etkisi olabilir (koruma ve restorasyon).

Mavi zemin üzerinde pembe-kırmızı lekeler taşıyan koyu renkli kayaç. — Zincifre (cinnabar, cıva sülfür) örneği. İşlenip ezilince parlak kırmızı olan vermilyon pigmentinin hammaddesidir.Wikimedia Commons (kamu malı) · Kamu malı · Kaynak

Bağlayıcı ve zehirlilik

Kullanılan boyalar sulu boya benzeri, ancak daha çok arap zamkı içeren karışımlardır. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın anlatımına göre arap zamkı bağlayıcı olarak ve normal sulu boyadan daha yüksek oranda katılır. Pigment ve zamk birlikte ezilir; sonra fırçayla ince katlar hâlinde sürülür.

Zırnık ve zincifre arsenik ve cıva bileşikleridir; toz hâlinde solunması ya da ağıza götürülmesi tehlikelidir. Bu nedenle bugünkü atölyeler genellikle bu pigmentlerin sentetik ya da güvenli karşılıklarını kullanır. Aşağıdaki adımlar tarihî yöntemi anlatır; evde uygulama için tavsiye değildir.

Lâcivertin kökeni

Lapis lazuli, Badahşan'daki Sar-i Sang madenlerinden M.Ö. 7. binyıldan beri çıkarılır ve Afganistan'dan Mezopotamya, Mısır ve İndus Vadisi'ne ticaretle taşınmıştır. Adı Farsça "lâjevârd" sözcüğünden gelir; mavi anlamındaki Avrupa dillerinin bazı kelimeleri de bu kökten türemiştir. Orta Çağ'da Avrupalılar ultramarini bu taştan elde etmek için taşı ithal etmiştir. Yukarıda anlatılan çıkarma işlemi ve fiyat, bu pigmentin neden ayrıcalıklı sayıldığını açıklar.

Orta Çağ yazmalarını çizen kâtiplerin ve rahibelerin dişlerinde ultramarin kalıntısı bulunduğu da kaydedilmiştir; fırçayı ağızda ıslatma alışkanlığı bu kalıntıyı bırakmış olabilir. Bu bilgi, pigmentlerin bir atölyede sağlık açısından da önemli olduğunu gösterir.

Adım adım

Hammadde
Mineral ya da bitki: lâcivert taşı, zırnık, zincifre, çivit, bakır tuzu. Her birinin zehirliliği ve ışık dayanımı farklıdır.
Öğütme
Taş ya da toz, sert bir yüzeyde ince ve eşit tane boyutuna gelene kadar ezilir.
Arıtma
Lâcivertte kirler, mum, reçine ve yağ ile yoğrulup alkali suda yıkanarak ayrılır.
Zamkla bağlama
Pigment arap zamkı ve suyla ezilerek fırçayla sürülebilecek kıvama getirilir.
Deneme ve kat kat uygulama
Renk önce kâğıt parçasında denenir, sonra ince katlar hâlinde sürülür; her kat kurumadan bir sonrakine geçilmez.
Güvenlik
Zırnık ve zincifre zehirlidir; toz çalışmaları eldiven, maske ve havalandırma gerektirir ya da sentetik karşılıklarla yapılır.