Kırmızı meşin kapakta altın ve renkli dolgulu madalyon, köşebentler ve geniş kenar şeridi. — Bir seyrüsefer kitabından sonradan takılmış, kapak kenarı ve miklepli İslam cildi; Walters W.658.Walters Art Museum (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Kitap bir atölye ürünüdür

Kitabın yapımı saraylarda ayrı uzmanlıkların koordinasyonuyla yürütülürdü. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre nakkaşhâne, ressamların, hattatların, müzehhiplerin, taş oymacılarının, işleme ustalarının ve cam ustalarının ortak çalıştığı atölye anlamına gelir; Topkapı Sarayı'ndaki ehl-i hiref teşkilatı işlerin türünü, ustaların adlarını ve ücretlerini defterlere işlerdi. Timurlular bu atölyeye "kütüphane" (kitabhâne), Safevîler ve Özbekler "nakkaşhâne" derdi.

Timurlu dönemine ait bir kitaplık sorumlusu raporunda iş bölümünün titizlikle izlendiği görülür: bir ressam iki deniz sahnesindeki dalgaları, bir başkası yetmiş beş çadır direğini bitirmiştir.

Sipariş: kitabın hikâyesi

Büyük kitaplar bir siparişle başlar. Hünernâme'nin öyküsü bu süreci açık gösterir: TDV'ye göre yazım önce Fethullah b. Ârif (Arifî) tarafından başlatılmış, Şirvanlı Eflâtun tarafından sürdürülmüş, Seyyid Lokmân'ın III. Murad'ın 1578 tarihli emriyle devralmasıyla tamamlanmıştır. Resimleri Nakkaş Osman ve atölyesi yapmıştır; ilk cilt 1584'te, ikinci cilt 1588'de bitmiştir. Yani kitap yıllar süren, birden çok yazarın ve ressamın katıldığı bir iştir.

Siparişçi de resimlerin düzenini etkiler. Şemâilnâme, Sokollu Mehmed Paşa'nın başlattığı bir projeyle padişah portrelerini toplamak için hazırlanmıştır; eski portrelerin araştırıldığı belirtilir (portre ve kıyafet).

Hattat, elindeki levhaya yazarken yardımcısı yerde kâğıt perdahlıyor; yanında hokka ve kalemler. — Kâtip ve çırak: yazı ile kâğıt hazırlığı yan yana; Mîr Abdullah Kâtib, Walters W.650 (1602, Hindistan).Walters Art Museum (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Yazı, süs, resim, cilt

Genel sıra şöyle işler: kâğıt hazırlanır ve âharlanır (kâğıt ve âhar), hattat metni ve çerçeve çizgilerini yazar (hat), resim ve süs için bırakılan boşluklar müzehhip ve ressam tarafından doldurulur (tezhip, tersim ve kompozisyon), son olarak sayfalar dikilir ve ciltlenir (cilt). Sitedeki Şeyh Hamdullah'ın Kur'an'ı (1503-04), bu işbölümünü açıkça gösterir: yazı Hamdullah'ındır, tezhip Hasan b. Abdullah'a aittir.

Bu sıra her kitapta aynı değildir. Bazı kitaplarda resim yerleri metinden önce çizilir, bazılarında tezhip yazıdan önce yapılır; bazen bir hat levhası, çerçeve ve süs yerleştirildikten sonra tek parça olarak yapıştırılır. Zakariya, bitmiş levhalarını birden çok kâğıt katmanı üzerine buğday lapasıyla nemli yapıştırıp perdahladığını, altın ayrıntılarını ve kenar dokularını en sonda eklediğini belirtir.

Kâğıdın içinde ve dışında ustalar

Resimli kitap, yüzyıllar boyunca farklı ustaların ortak emeğiyle üretilmiştir. Mîr Abdullah Kâtib'in resminde yazı yazan hattat ile yanında kâğıt perdahlayan genç yardımcı aynı karede gösterilir; kâğıt, kalem ve hokka, kitabın ilk adımlarının sahnesi gibidir. Sitedeki Şeyh Hamdullah'a atfedilen levhada ise yeşilimsi ebru zemin, altın yaprak biçimli süsler, altın çerçeve ve renkli tezhipli köşeler yazıyla birleşir: bir levhada kâğıt, hat ve tezhip bir arada.

Bu işbölümünün sonucu, yazmanın tek bir sanatçıya atfedilmesinin zorluğudur. Sultan Muhammed gibi isimler çoğunlukla tek bir resmin değil, bir atölyenin işini yöneten ustanın adıdır.

Adım adım

Sipariş ve metin
Padişah, vezir ya da hanedan üyesi kitabı sipariş eder; metin ve resim programı belirlenir (örneğin Hünernâme için 1578 emri).
Kâğıt ve âhar
Kâğıt seçilir, âharlanır ve perdahlanır (kâğıt ve âhar).
Sayfa düzeni
Metin ve resim alanları ve çerçeve çizgileri belirlenir.
Yazı
Hattat metni yazar; resim ve tezhip yerleri boş bırakılır.
Tezhip
Müzehhip serlevha, sûre başı ve kenar süslerini altın ve boyayla yapar (tezhip).
Minyatür
Usta ressam çizer, çırak renklendirir; ince ayrıntı usta tarafından tamamlanır (tersim ve kompozisyon).
Cilt
Sayfalar dikilir, kapak yapılır, altın ve kabartma uygulanır (cilt).

Görseller

Yeşilimsi ebru kâğıt üzerinde altın çerçeveli, tezhipli bir hat levhası; kenarlarda altın yaprak biçimleri. — Şeyh Hamdullah adına kayıtlı hat levhası: yazı, tezhip, çerçeve ve kâğıt süsü bir arada; Walters W.672.Walters Art Museum (Commons) · Kamu malı · Kaynak

İlgili terimler

Sanatçılar

Osmanlı Minyatür Ekolü · 18. yüzyılın ilk yarısı (yaklaşık 1725-1750 arası etkin)

Abdullah-ı Buhârî

Abdullah-ı Buhârî, 18. yüzyılın ilk yarısında İstanbul'da çalışan, imzalı ve tarihli kadın portreleri, çiçek…

Kitap yapım aşamaları

Kitap bir atölye ürünüdür

Sipariş: kitabın hikâyesi

Yazı, süs, resim, cilt

Kâğıdın içinde ve dışında ustalar

Adım adım

Görseller

İlgili terimler

Sanatçılar

Abdullah-ı Buhârî

Mu'în Musavvir

Nakkaş Osman

Sultan Muhammed

Sâdıkî Bey

Eserler

Câmiʿü't-Tevârîh

Hünernâme

Nizâmî'nin Hamse'si

Siyer-i Nebî

Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)

Şemâilnâme

Ekoller

Abbâsî ve Bağdat Ekolü

Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)

Konular

Portre ve kıyafet

Savaş ve sefer

Koleksiyonlar

Kaynaklar