Portre ve kıyafet

Kırmızı, işlemeli kaftanlı, büyük beyaz sarıklı genç Kanuni Sultan Süleyman, yarım profil oturuyor. — Nakkaş Osman, Süleyman portresi; Şemâilnâme, 1579, Topkapı Sarayı Müzesi H. 1563, vr. 47v.Topkapı Sarayı Müzesi (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Portre ve belge

"Şemâil" adı verilen portre albümleri Osmanlı yönetici ve devlet adamlarını gösterir. Bu portreler bireysel bir benzerlikten çok, makamın ve görevin görüntüsüdür: yüksek sarık, değerli kumaş, tahtta oturuş ve dik duruş hükümdarın kimliğini belirler.

Bu alanın başlıca isimleri arasında Fatih döneminin Sinan Bey'i, 16. yüzyılda portreleriyle anılan Haydar Reis (Nigârî), Nakkaş Osman ve 18. yüzyılda Levnî bulunur.

Şemâilnâme: padişahlar galerisi

Şemâilnâme, Osmanlı portre geleneğinin en sistemli örneğidir. 1579'da Seyyid Lokman'ın metni ve Nakkaş Osman'ın resimleriyle hazırlanmış, Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa'nın başlattığı bir projeyle Osman Gazi'den başlayarak Osmanlı padişahlarının portresini içerir. Her padişah için bir portre ve onun fizikî ve ahlâkî özelliklerini anlatan bir metin yer alır; eski portrelerden yararlanmak için kapsamlı bir araştırma yapıldığı anlatılır. Asıl nüsha Topkapı Sarayı Müzesi'nde H. 1563 numarasıyla saklanır; İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi T.Y. 6087 dahil birden çok kopyası vardır.

Sitedeki levha bu eserin Süleyman portresidir (vr. 47v): kırmızı, işlemeli kaftan, geniş omuzlar ve yüksek, beyaz bir sarık, desenli zemin ve altın çerçeveli, Farsça yazılı kartuşlar bir araya gelir. Yüz yan görünüşle çizilmiş, bedenin geri kalanı ise tahtta, çok katlı giysiyle bir bloğa dönüşmüştür.

Kürk kenarlı kaftan ve tüylü yüksek kavuk giymiş III. Ahmed tahtta, yanında küçük bir şehzade. — Levnî, III. Ahmed ve yanında şehzade; 18. yüzyıl ilk yarısı, Topkapı Sarayı Müzesi A. 3109, vr. 22v.Topkapı Sarayı Müzesi (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Levnî ve 18. yüzyıl

18. yüzyılda portre, saray hayatı ve moda ile birlikte yeni bir biçim kazanır. Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki A. 3109 numaralı kitapta (vr. 22v) Levnî'nin III. Ahmed'i yanında genç bir şehzadeyle gösterdiği levha bu dönemi temsil eder. Padişah kürk kenarlı bir giysi ve sorguçlu yüksek bir sarık giymiştir; arkadaki taht ve halılar bahçe motifleriyle zengin bir dokuda işlenmiştir; yanındaki şehzade ise çok daha küçük çizilmiştir.

Levnî Lâle Devri'nin Batı etkisine açık üslûbunu temsil eder. Levha, kumaş desenleri ve mekânın işlenişiyle bunu gösterir; Levnî sayfasına bakılabilir.

Kıyafetin anlattıkları

Kıyafet resimlerde sadece süs değil, toplumsal konumun işaretidir. Sarığın boyutu ve biçimi, üzerindeki sorguç ve tüyler, kaftanın kumaşı ve kürkü mevkii gösterir. Saray hanımını gösteren levhada yüzün alt yarısı beyaz bir peçeyle örtülüdür ve uzun, kahverengi bir dış giysi üzerine omuzda bir şal ya da tül atılmıştır; Commons kaydı levhayı Topkapı Sarayı Müzesi'ndeki 2164/15b numaralı yaprağa bağlar ve Levnî'ye atfeder.

Giysi ve başlıklar, bir resmi tarihlemek için de ipucu verir; ancak saray giyim kuralları ile resmedilen moda arasındaki fark her zaman belirgin değildir. Bu nedenle portre ve kıyafet resimleri, sadece görsel olarak değil, yazılı metinlerle birlikte okunmalıdır.

Sarı zeminde, yüzünün alt kısmı beyaz peçeyle örtülü, kahverengi uzun elbiseli ve tüylü ayakkaplı bir saray hanımı. — Saray hanımı (odalık); Topkapı Sarayı Müzesi, 2164/15b. Commons kaydı Levnî'ye atfeder ve 18. yüzyıl ilk yarısı olarak tarihler.Topkapı Sarayı Müzesi (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Levnî'nin portre dili

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Levnî, II. Mustafa'nın ardından III. Ahmed döneminde nakkaşbaşılık yaptı ve portre albümleri ile saray hayatını belgeleyen resimler üretti. Mor, sarı ve turuncu gibi yumuşak renkleri tercih etmiş, figür ve mekâna derinlik katmıştır. III. Ahmed'i yanında şehzadeyle gösteren levhada bu üslûp görülür: padişahın kürklü giysisi, tüylü sorguçlu sarığı ve tahtın çiçek desenli dokusu aynı yoğunlukta işlenmiştir; şehzade ise ölçek farkıyla yanında durur.

Levnî'nin kadın resimleri de portre geleneğinin ayrı bir kolunu oluşturur. Commons'ta Levnî'ye atfedilen "Saray Hanımı" levhasında yüzün alt yarısı beyaz bir peçeyle örtülüdür, uzun kahverengi dış giysi, geniş yenli iç giysi ve sivri uçlu ayakkabılar görülür; çevre boşluk bırakılan sarı bir zemindir. Böyle tek figürlü levhalar, giysi ve duruş üzerinde odaklanır.

Poz ve ölçek

Portrede hükümdar çoğunlukla tahtta oturur ve yüzü yan ya da yarı yan çizilir. Süleyman portresinde figür çok katlı kaftanı ve yüksek sarığıyla neredeyse bütün sayfayı kaplar; zemin geometrik desenli, çerçeve altın ve üstte bir beyit yazılıdır. Yüzde ayrıntı azdır; kişiyi ayırt eden, sarık, sakal ve giysidir.

Hükümdarın yanındaki küçük figür, önemli bir ölçek kuralını gösterir: kişinin boyu yaşına ya da gerçek ölçüsüne göre değil, konumuna göre belirlenir. III. Ahmed levhasında şehzadenin çok daha küçük çizilmesi bunun bir örneğidir.

İlgili terimler

Sanatçılar

Osmanlı Minyatür Ekolü · yaklaşık 1494 - 1572

Haydar Reis (Nigârî)

Haydar Reis (Nigârî), 16. yüzyılda yaşamış Osmanlı denizcisi, şair ve portre ressamıdır. Kanûnî Sultan Süleyman, II.…

Portre ve belge

Şemâilnâme: padişahlar galerisi

Levnî ve 18. yüzyıl

Kıyafetin anlattıkları

Levnî'nin portre dili

Poz ve ölçek

İlgili terimler

Sanatçılar

Haydar Reis (Nigârî)

Levnî

Nakkaş Osman

Sinan Bey

Eserler

Ekbernâme

Fatih Albümü

Harîrî Makâmât'ı (Vâsıtî nüshası)

Hünernâme

Siyer-i Nebî

Surnâme-i Vehbî

Ekoller

Babür (Büyük Moğol) Ekolü

Buhara ve Özbek Ekolü

İlhanlı Kitap Sanatı (Tebriz)

Osmanlı Minyatür Ekolü

Teknikler

Kitap yapım aşamaları

Koleksiyonlar

Kaynaklar