Babür (Büyük Moğol) Ekolü

Kayalık bir arazide kalabalık bir av: atlılar, fil, boğa, çita ve geyikler iç içe. — 'Ekber Agra çevresinde av yapıyor', Basavan, Ekbernâme, yaklaşık 1590-1595. Victoria and Albert Museum, Londra.Victoria and Albert Museum / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Ad ve kökenler

'Babür ekolü', hanedanın kurucusu Zahîrüddin Muhammed Babür'e (1483-1530) atıf yapan, Türkçede yerleşmiş bir addır; İngilizce 'Mughal', Türkçede ise 'Büyük Moğol' da denir. Ad bir yanıltmaca da taşır: Babür'ün Hindistan'daki hükümdarlığı sırasında ya da öncesinde yaptırdığı bilinen bir minyatür yoktur, hatıraları Baburnâme'de de resim yaptırmaktan söz etmez. Elimizdeki Baburnâme resimleri torunu Ekber döneminde, yaklaşık 1589-1590'da hazırlanmış nüshalara aittir (Bâburnâme). Ekolün fiilî kurucusu bu nedenle Babür'ün oğlu Hümâyûn'dur.

Hümâyûn'dan Ekber'e: Tebriz'den Delhi'ye

Hümâyûn (hd. 1530-1540 ve 1555-1556) Şîr Şah'a yenilince Safevi sarayına sığındı ve Tebriz'de saray resmini gördü. Safevi atölyesinden Mir Seyyid Ali ve Abdüssamed 1549'da Kâbil'de Hümâyûn'a katıldı; 1555'te Delhi'yi geri alırken iki usta da onunla Hindistan'a geçti (Mîr Seyyid Ali, Abdüssamed). Oğlu Ekber (hd. 1556-1605) saray kitaphânesini genişletti; kaynaklara göre 1570-1585 arasında yüzün üzerinde ressam işe alındı (Ekber Şah). Bu atölye 'Ekber üslubu'nun doğduğu yerdi.

İlk büyük proje 1562 dolayında başlayan ve 1577'ye dek süren Hamzanâme'dir. Ebü'l-Fazl'a göre 1400 resimden oluşur; cilt sayısı kaynaklara göre 12 veya 14'tür; her sayfa pamuklu bezle desteklenen, yaklaşık 69 x 54 cm'lik çok büyük bir ebattadır. İranlı ustalar kompozisyon düzenini, Hintli ressamlar renk, hareket ve doğal ayrıntıyı getirdi. Sonraki yıllarda Râmâyana ve Mahâbhârata'nın Farsça çevirileri (Razmnâme, 1582-1586), Ebü'l-Fazl'ın Ekbernâme'si (1590'lar), Baburnâme ve birçok tarih yazması resimlendi (Ekbernâme). Bu dönemin başlıca ressamları arasında Basavan ve Daswanth anılır.

Kayalıkta, avcılar ve yardımcılarla birlikte bir çitanın yakalanması; üstte Farsça metin. — 'Ekber bir çita yakalıyor', Ekbernâme, Büyük Moğol, yaklaşık 1604. Chester Beatty Library, Dublin (In 03.52).Chester Beatty Library / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Cihangir ve doğa gözlemi

Cihangir (hd. 1605-1627) resme kişisel bir ilgi duydu (Cihangir Şah). Doğaya, hayvanlara ve portrelere önem verdi. Onun döneminde Ustad Mansur (bitki, hayvan ve kuş resimleri), Govardhan (portre) ve Bichitr (portre ve Avrupa etkili alegorik sahneler) çalıştı. Avrupalı elçilerden Cihangir'e yağlıboya portre ve gravürler hediye edildi, ressamlar bu örnekleri incelemeye ve tek noktalı perspektif, hacim ve gölgelendirme ögelerini kullanmaya teşvik edildi. Govardhan'ın Ekber'i aslan ve buzağıyla birlikte gösteren, yaklaşık 1630 tarihli resmi (Metropolitan Museum) bu sentezin örneğidir: ölmüş büyük hükümdar haleli ve melek figürlerle yücelten bir 'barış' tablosunda gösterilir.

Şah Cihan (hd. 1628-1658) döneminde resim daha resmî, altınla süslü ve tören vurgulu bir üsluba yöneldi. Evrengzib (1658-1707) resmin hamisi olmadığı için saray atölyesi dağıldı; ressamlar Rajput ve Dekan saraylarına, eyalet merkezlerine ve daha sonra Avrupalı tüccarların siparişlerine ('Kumpanya resmi') yöneldi (Rajput ve Dekan Resmi (Hint)).

Üslup özellikleri

Büyük Moğol resminin ayırt edici özelliği gerçekçiliktir. Portrede yüz çizgileri bireyselleşir, profil görünüm hâkimdir; hükümdar çoğunlukla başının çevresinde bir hale ile gösterilir (Hâle (nur hâlesi)). Hayvan ve bitki çalışmaları (örneğin Baburnâme'deki Hindistan hayvanları) gözlemle tek tek çizilir (Bitki ve hayvan). Savaş, av ve tören sahneleri çok figürlü, hareketli ve diyagonal kompozisyonlarla düzenlenir (Av ve eğlence). Renkler parlak ama ayarlıdır: kırmızı, yeşil, pembe ve altın. Mimari ayrıntılı ve büyük ölçeklidir; kızıl kumtaşı saraylar, kemerli girişler ve çadırlar gösterilir. Kaya ve ağaç gösteriminde Safevi mirası görülür, Hintli ressamlar kaya yüzeylerini daha organik biçimlere dönüştürdü. Kıyafetler muslin cüppeler, çakşırlar, kuşaklar ve mücevherlerle gerçekçi işlenir (Portre ve kıyafet).

Üstte bir sarayda Babür ve kız kardeşi Hanzade Begüm karşılaşıyor; altta hizmetliler ve atlar. — 'Babür'ün ablası Hanzade Begüm ile karşılaşması' (1510), Baburnâme, yaklaşık 1590. British Library, Or. 3714, 13b.British Library / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Atölyede iş bölümü

Büyük Moğol atölyesinde bir resim çoğu kez birden çok elin ürünüydü. Resmin kompozisyonunu bir usta tasarlar (tarh), renklendirmeyi bir başkası yapar (amel), yüzleri ise bir portre ustası işlerdi. Bu iş bölümü sayfa kenarlarına yazılan notlarda görülür: örneğin Ekbernâme'deki 'Ekber çılgın fil Havai'yi terbiye ediyor' resminde 'kompozisyon Basavan, boyama Çitra' ifadesi belirtilir. Böylece bir ressamın adı, bütün resmin yazarı olarak değil, belirli bir aşamanın sorumlusu olarak anılır. Bu düzen, Nakkaşhâne (Osmanlı Minyatür Ekolü) ve Safevi kitaphânesi (Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)) ile ortak bir kurumsal mirasa dayanır.

Büyük Moğol resminin sonraki dönemi: 18. yüzyılda Muhammed Şah ve sonrası dönemde Delhi'nin zayıflaması, 1739'da Nadir Şah'ın Delhi'yi ele geçirmesi ve ressamların Lucknow, Murşidâbâd gibi eyalet saraylarına dağılmasıyla sürdü; 19. yüzyılda ise Avrupalı tüccarlara ve İngiliz Doğu Hindistan Kumpanyası görevlilerine çalışan 'Kumpanya resmi' ortaya çıktı.

Görsellerle okuma

Bu sayfadaki dört resim Büyük Moğol ekolünün farklı türlerini gösterir. Basavan'ın Ekber'in Agra çevresindeki avını gösteren resmi, kalabalık, diyagonal ve çok hareketli bir kompozisyondur: kayalık arazi, atlılar, filler, çita ve geyik aynı sayfada iç içe girer. Ekbernâme'den çita yakalama sahnesi ise tek bir olayı sade ve açık biçimde anlatır; sayfanın üstündeki Farsça metin resimle birlikte tasarlanmıştır. Baburnâme'den Babür ile kız kardeşinin karşılaşması, yeşil ve kırmızı ağırlıklı, çok katlı bir saray mimarisi ve ayrıntılı bir kalabalık gösterir.

Govardhan'ın Ekber portresi, ekolün 17. yüzyıl yüzünü yansıtır: haleli hükümdar, yanında aslan ve buzağı, üstte bulutlar ve melekler. Bu resim, Avrupa kökenli alegorik ögelerin Büyük Moğol sanatına nasıl girdiğini gösterir. Dört resimde de portre ve doğa gözleminin, Safevi mirasıyla birlikte Hint ve Avrupa ögelerine açık olduğu görülür.

Beyaz cüppeli, haleli hükümdar, yanında yatan aslan ve buzağıyla; üstte bulutlar ve melek figürleri. — 'Ekber, aslan ve buzağıyla', Govardhan, yaklaşık 1630. Metropolitan Museum of Art.Metropolitan Museum of Art / Wikimedia Commons · Kamu malı · Kaynak

Fatihpur Sikri ve Farsçanın kitap dili olarak yayılması

Ekber 1571-1585 arasında Fatihpur Sikri'yi başkent yaptı ve saray kitaphânesi bu çevrede genişledi. Ekber'in sarayında Hindu destanlarının Farsçaya çevrilmesi ve resimlenmesi, saray kitap kültürünün Hint topraklarında yerelleşmesinin işaretidir: Râmâyana ve Mahâbhârata (Razmnâme) Farsça olarak okunur hale geldi. Aynı yıllarda Cizvit misyonerler sarayda bulundu ve Avrupa kitapları ile gravürleri sarayın koleksiyonuna girdi (Bizans ve Avrupa Elyazması Resmi (Karşılaştırma)). Bu çevre, Büyük Moğol resminin neden bir 'Hint-İran-Avrupa' sentezi olduğunu açıklar.

İlişkiler ve temkin

Büyük Moğol ekolü Safevi atölyesinden (Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)) yetişen iki ustanın çevresinde başladı ve Hint, İran ile Avrupa kaynaklarını birleştirdi. Timurlu mirası da canlı kaldı: Babür kendini Timur'un soyundan sayardı ve Herat sanatçılarını hatıralarında anar (Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)). Rajput ve Dekan saraylarında ise Büyük Moğol üslubu kimi yerde taklit edildi, kimi yerde yerel gelenekle dönüştürüldü (Rajput ve Dekan Resmi (Hint)).

Terimde dikkat edilecek nokta şudur: 'Büyük Moğol' adı Cengiz Han'ın Moğollarından değil, Timur soyundan gelen hanedandan söz eder; İlhanlı ya da 'Moğol dönemi' resmiyle karıştırılmamalıdır. 'Büyük Moğol Şehnâmesi' ise İlhanlı çağına ait bir yazmadır (İlhanlı Kitap Sanatı (Tebriz)). Ayrıca, bu sitedeki 'Babür ekolü' adı bir kolaylık adlandırmasıdır; ekolün doğuşu 16. yüzyıl ortasına, gelişimi Ekber ve Cihangir dönemlerine aittir.

Başlıca özellikler

Gerçekçi, bireyselleşmiş portre
Doğa, bitki ve hayvan gözlemi
Diyagonal, hareketli kalabalık sahneler
İran ve Hint ögelerinin sentezi
Avrupa gravürlerinden alınan hacim ve perspektif

Sanatçılar

Babür (Büyük Moğol) Ekolü · 16. yüzyıl; son tarihli eseri 1595

Abdüssamed

Abdüssamed, Şiraz doğumlu, Tebriz'de Hümâyun'la tanışıp 1549 dolayında Kâbil'e giden, Akbar'a resim öğreten ve…

Ad ve kökenler

Hümâyûn'dan Ekber'e: Tebriz'den Delhi'ye

Cihangir ve doğa gözlemi

Üslup özellikleri

Atölyede iş bölümü

Görsellerle okuma

Fatihpur Sikri ve Farsçanın kitap dili olarak yayılması

İlişkiler ve temkin

Başlıca özellikler

Sanatçılar

Abdüssamed

Basavan

Bichitr

Daswanth

Govardhan

Mîr Seyyid Ali

Hamiler

Cihangir Şah

Ekber Şah

Eserler

Bâburnâme

Ekbernâme

Hamzanâme (Ekber Şah'ın Dâstân-ı Emîr Hamza'sı)

Nizâmî'nin Hamse'si

Konular

Aşk hikâyeleri

Av ve eğlence

Bitki ve hayvan

Portre ve kıyafet

Koleksiyonlar

Kaynaklar