Hamza'nın hikâyesi
Dâstân-ı Emîr Hamza, tarihte Uhud'da şehit düşen Hamza b. Abdülmuttalib'in adını taşıyan, ama gerçek hayatından büyük ölçüde kopuk, destansı bir romandır. Hikâye, Sasanî hükümdarı Nûşirevân dönemine yerleştirilir: Hamza ve yardımcıları Arap yarımadasından çıkıp İran'a, devler ve periler ülkesine, sihirbazların ve hilekâr tüccarların arasına dalar; her kahramanın yanında bir "ayyar" (hileci casus) bulunur. Anlatı Gazneli Mahmud döneminde Farsçaya geçmiş sözlü bir geleneğe dayanır ve 15. yüzyıla kadar Arapçaya, Gürcüceye ve Türkçeye çevrilmiştir.
Metin anlatıcılar tarafından sözlü olarak aktarılırdı; bu yüzden her anlatımda farklı sahneler öne çıkar. Ekber'in anlatıcılardan bu hikâyeyi dinlemeyi sevdiği ve nüshayı bu zevkten dolayı ısmarladığı söylenir; bu anlatının kaynağı kesin değildir, ancak nüshanın ölçeği imparatorun kişisel ilgisini düşündürür.
Ölçek ve üretim
Ekber Hamzanâmesi, Fars edebiyatı için yapılmış en büyük yazmadır. Resimler kâğıt yerine sıkı dokunmuş pamuklu bezin üzerine yapılmıştır; her sayfa yaklaşık 70 × 55 cm'dir. Dönemin kitap resmine göre bu, alışılmadık büyük bir ölçektir ve resimlerin bir seyirci grubuna "gösterilmek" üzere hazırlandığı düşünülür. Her yaprağın bir yüzünde resim, diğer yüzünde nestalikle yazılmış metin bulunurdu; metin anlatıcının okuduğu hikâyeyi özetler.
Çalışma Ekber'in saray atölyesinde, Mir Seyyid Ali'nin başkanlığında başladı. Yedi yıl sonunda yalnızca dört cilt bitmişti; Ekber başkanlığı Abdüssamed'e verdi ve geri kalan on cilt yedi yılda tamamlandı. Her iki usta da Tahmasb'ın Tebriz sarayından, Hümayun ile birlikte Hindistan'a gelmişti; bkz. Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi). Atölyede otuz kadar ana ressam ve yüz kadar yardımcı çalıştığı belirtilir. Bu, Hintli (Hindu) ressamların Fars kitap sanatıyla ilk geniş çaplı ortak çalışmasıdır.
Resim dili
Resimlerde Safevî kökenli usta ellerin İran peyzajı ve mimarisi ile Hintli ressamların parlak renkleri, kalabalık figür kümeleri ve hareketi bir araya gelir. Zeminler kırmızı, turuncu, pembe ve yeşil geniş alanlardır; ağaçlar ve kayalar çoğu zaman sahnenin dramatik parçası olur. Savaş sahneleri hareketli ve renklidir: atlar, filler, mızraklar ve sancaklar tüm yüzeyi doldurur. Ortaya çıkan resim dili ne tamamen İran ne tamamen Hint geleneğidir; ikisinin karışımından doğan bir "Babür" üslubu bu kitapla belirginleşir. Bkz. Babür (Büyük Moğol) Ekolü.
Sayfalarda bazı sahneler çok bilinir: Mahlâc'ın Zümrüt Şah'a becerisini göstermek için mızrağını bir ağaçtan geçirmesi (Viyana, MAK BI 8770-42, Basavan ve Jagan'a atfedilir); Şisan Barajı'nda çarkı çevirme sahnesi (Chester Beatty In 01.1); Hamza'nın oğlu Îbrâhîm'in devlerin çektiği savaş arabasıyla savaşa girmesi (Chester Beatty In 01.2) ve ayyar Mâhiye'nin Zenbûr'u kurtarıp muhafızlarını öldürmesi (Harvard Sanat Müzeleri). Bu sahnelerde devler, periler, hileler ve su baskınları bir arada yer alır; ressam, metnin fantastik kısmını gerçekçi insan ve hayvan figürleriyle birleştirir.
Dağılma ve bugünkü durum
Kitap, Babür hazinesinden erken bir tarihte dağıldı ve bugün yaklaşık iki yüz yaprağı bilinir; planlanan 1.400 resmin yalnızca küçük bir bölümü ulaşabilmiştir. En büyük topluluk, Viyana'daki Uygulamalı Sanatlar Müzesi'nde bulunan yaklaşık altmış yapraktır. Londra'daki Victoria and Albert Museum yirmi yedi, Met Müzesi beş yaprak saklar; Chester Beatty, British Museum, Brooklyn, Harvard ve başka koleksiyonlarda da tek tek yapraklar vardır.
Hamza hikâyesi Hindistan'da çok yaşadı: 19. yüzyılda Urduca olarak yazıya geçirilen en uzun biçimi 46 ciltten ve 45.000 sayfadan fazladır. Bu sayfanın konusu Ekber nüshası olduğundan sonraki Urduca gelenek ayrıca ele alınmaz.
Resimler nasıl okunur?
Hamzanâme resimlerinin büyük boyutu ve bez zemini, sahnelerin tek tek bir anlatıcı tarafından seyircilere gösterildiği düşüncesini destekler: anlatıcı hikâyenin ilgili anını okurken resmi gösteriyor olabilir. Resimlerde aynı sahnede birçok olay yer alır; ön planda kahramanların çatışması, arka planda ise saray içi, kale surları ve manzara. Bu nedenle bir resmi "okumak" için önce ön plandaki savaşa, sonra arka plandaki gözlemcilere bakmak gerekir. Mahlâc'ın mızraklı gösterisi resminde sağ üstte pencere kenarında bir seyirci yüzü görülür; bu tür seyirci figürleri Babür resminde sık kullanılan bir anlatı aracıdır.
Tartışmalar
Başlıca tartışmalar şunlardır: Kitabın tam başlangıç tarihi (1557 mi 1562 mi), cilt sayısı (12 mi 14 mü), her bir ciltteki resim sayısı ve Mir Seyyid Ali ile Abdüssamed'in tam rolleri. Ayrıca bezin gerçekten pamuk mu, yoksa kâğıtla desteklenmiş keten mi olduğu, hangi resmin hangi ressama ait olduğu kesin değildir. Hamza'nın hikâyesinin içeriği, Ekber'in dinî görüşlerinin ilk yıllarında bu kitaba duyduğu ilgiyle birlikte düşünülür; ama bunun doğrudan belgesi yoktur.
Görseller
Sanatçılar
Abdüssamed
Abdüssamed, Şiraz doğumlu, Tebriz'de Hümâyun'la tanışıp 1549 dolayında Kâbil'e giden, Akbar'a resim öğreten ve…
Oku
Basavan
Basavan, Akbar'ın saray atölyesinde çalışan ve Ebü'l-Fazl'ın tasarımda, portrede ve renkte çağında eşi olmayan bir…
Oku
Daswanth
Daswanth, bir paltaş (sedan taşıyıcısı) oğlu iken Akbar tarafından fark edilen, Abdüssamed'den eğitim alan, Hamzanâme…
Oku
Mîr Seyyid Ali
Mîr Seyyid Ali, Şah Tahmasb'ın Tebriz kitabhanesinde yetişip 1549'da Hümâyun'un Kâbil sarayına geçen ve Akbar…
OkuHamiler
Benzer eserler
Bâburnâme
Bâburnâme, Babür Devleti'nin kurucusu Zahîrüddin Muhammed Babür'ün (1483–1530) Çağatayca yazdığı anılarıdır; torunu…
Oku
Ekbernâme
Ekbernâme, Ekber Şah'ın veziri ve tarihçisi Ebü'l-Fazl'ın İmparator Ekber'in saltanatını anlatmak üzere 1590–1596…
Oku
Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)
Şah Tahmasb Şehnâmesi, Safevî sarayının Tebriz atölyesinde yaklaşık 1522'den itibaren hazırlanan, 759 yapraklı ve 258…
OkuEkoller
Konular
Aşk hikâyeleri
Aşk hikâyeleri, Doğu minyatürünün en sevilen edebî konularıdır: Leylâ ile Mecnûn, Husrev ile Şîrîn, Yusuf ile Züleyha…
Oku
Saray ve tören
Saray ve tören konusu, hükümdarın tahtını, kabul merasimlerini, sünnet ve düğün şenliklerini ve devlet alaylarını…
Oku
Savaş ve sefer
Savaş ve sefer, İslam dünyası kitap resminde en sık işlenen konulardan biridir: Osmanlı, Timurlu ve Safevî…
OkuKoleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.