Açık bir Kur'an'ın iki sayfası: ortada siyah metin, çevresinde lâcivert ve altın tezhipli geniş çerçeveler. — Şeyh Hamdullah'ın II. Bayezid için yazdığı Kur'an'ın ilk sayfaları, İstanbul, 1503–04; tezhip Hasan b. Abdullah, Topkapı Sarayı A. 5, vr. 1b–2a.Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Tezhibin yeri

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre tezhip, dövülmüş altın ve çeşitli boyalarla yazma sayfalarını, levhaları ve albümleri güzelleştirme sanatıdır; sözcük "altınlamak" anlamına gelir. Süsleme, kitabın belirli bölümlerinde yer alır: serlevha (başlık), sûre başları, kenarlar ve Kur'an'larda mushaf gülleri. Bu tür süslemenin ilk örnekleri Uygur Türklerinde 9.-10. yüzyıla kadar izlenir.

Sitedeki iki Kur'an örneği tezhibin kurduğu sayfa mimarisini gösterir. Şeyh Hamdullah'ın II. Bayezid için yazdığı Kur'an'ın (İstanbul, 1503-04, Topkapı A. 5) ilk iki sayfasında ortadaki siyah metin altın çizgiyle çevrilir, çevresinde lâcivert ve altın zeminli süslü çerçeveler yer alır; tezhip Hasan b. Abdullah'a aittir. İkinci örnek 16. yüzyılın ikinci yarısına ait bir Kur'an yaprağıdır; ortada sekizgen bir madalyon, içinde beyaz sülüs yazı, çevresinde altın dallar ve lâcivert zemin bulunur.

Motifler ve üsluplar

TDV maddesi başlıca motifleri sıralar: hatâyî (doğadan alınmış stilize çiçek örüntüsü), rûmî (kıvrık, hayvan biçimlerinden türemiş motif), Çin'den gelen bulut kalıpları ve gerçek ya da efsanevî hayvanlar. Osmanlı üslupları arasında Baba Nakkaş üslûbu, ayrıntılı hatâyî çiçekler ve bulut parçalarıyla anılır; saz yolu 16. yüzyılda Şahkulu ile gelişmiştir; Karamemi ise yarı doğal bahçe çiçeklerini dal ve yaprakla işleyen bir üslûp kurmuştur. Baba Nakkaş Fatih döneminde Topkapı Sarayı'ndaki süsleme atölyesinin başındaydı; Kanunî dönemi (yaklaşık 1520-1566) tezhibin "altın dönemi" sayılır ve 18. yüzyılda Lâle Devri ile Rokoko çiçekleri girmiştir.

Bu üsluplar üzerine ayrıntı için Şahkulu, Kara Memi ve Osmanlı ekolü sayfalarına bakılabilir.

Lâcivert zemin üzerinde altın dallarla çevrili sekizgen madalyon, içinde beyaz sülüs yazı. — Kur'an yaprağı, çift sayfa tezhibin sol yarısı; 16. yüzyılın ikinci yarısı, Freer|Sackler S1986.74.2.Smithsonian Freer|Sackler (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Aşamalar

Tezhip işleminin sırası şöyledir: ince altın yaprak arap zamkı ve suyla ezilerek macun kıvamına getirilir, ince toz hâlinde boya kıvamına gelene kadar işlenir; desen kâğıda çizilir ve önce altın uygulanır; ardından altınlı bölümler, ucunda parlatılmış akik bulunan mühre ile perdahlanır; son olarak lâcivert, kırmızı, pembe, sarı, siyah, turuncu ve mavi gibi renkler kat kat işlenir, en sonda ince ayrıntılar tamamlanır.

Buna göre altın ilk uygulanan, renkler ise sonradan eklenen katmandır (altın ve yaldız).

Nakkaşhâne ve işbölümü

Tezhip, saray atölyesinin işiydi. TDV'nin nakkaşhâne maddesi, Topkapı Sarayı'ndaki ehl-i hiref teşkilatında çalışan nakkaşların işlerinin, adlarının ve ücretlerinin defterlere kaydedildiğini söyler. 15. yüzyıldan itibaren kâğıt yapımı ve sayfa boyamadaki ilerlemeler tezhipte farklı renklerin ve ebru etkisinin kullanılmasına imkân vermiştir.

Yani müzehhip, hattatla ve ressamla aynı kitabı hazırlayan, ancak ayrı bir uzmanlıkla çalışan ustadır (müzehhip). Bir yazmada tezhip, kitabın kimin için hazırlandığını da gösterir: ihtişamlı bir serlevha çoğunlukla saray siparişine işaret eder.

Kur'an'ın açılış sayfaları

Bir yazmada tezhibin en yoğun olduğu yer, kitabın açılışıdır. TDV, tezhibin başlıca yerlerini serlevha, sûre başı, kenar ve Kur'an'larda mushaf gülü olarak sayar. Sitedeki Herat Kur'an'ı yaprağında, altın bir zemin üzerinde yazılmış metin, lâcivert ve kırmızı zeminli geniş bir tezhip kuşağıyla çevrilir; üst ve alt kartuşlarda lâcivert zemin üzerinde altın dallar yer alır. Bu düzen, kitabın değerini sayfa açılır açılmaz gösterir.

Açılış sayfasının tezhibi çoğu zaman ayrı bir ustanın işi olarak kaydedilir; Topkapı A.5 Kur'an'ında Hasan b. Abdullah'ın adının geçmesi bunun örneğidir. Bu sayede tezhip ustalarının adları ve üsluplar izlenebilir.

Adım adım

Altını hazırla
İnce altın yaprak arap zamkı ve suyla macun kıvamına getirilir, sonra boya kıvamında ezilir.
Deseni çiz
Süslenecek bölüme desen çizilir; hatâyî, rûmî, bulut gibi motifler yerleştirilir.
Altını uygula
İlk katman olarak altın sürülür ve kurutulur.
Mühreyle perdahla
Akik uçlu mühre ile altın bölümler parlatılır.
Renkleri ekle
Lâcivert, kırmızı, pembe, sarı, yeşil ve diğer renkler kat kat uygulanır.
İnce ayrıntı
En sonda ince çizgiler, noktalar ve serpmeler tamamlanır.

İlgili terimler

Sanatçılar

İlhanlı Kitap Sanatı (Tebriz) · 14. yüzyıl (İlhanlı Ebû Saîd dönemi, 1317-1335, ve sonrası)

Ahmed Mûsâ

Ahmed Mûsâ, 14. yüzyılda İlhanlı hükümdarı Ebû Saîd (1317-1335) döneminde çalıştığı bildirilen, İran resminin…

Tezhip

Tezhibin yeri

Motifler ve üsluplar

Aşamalar

Nakkaşhâne ve işbölümü

Kur'an'ın açılış sayfaları

Adım adım

İlgili terimler

Sanatçılar

Ahmed Mûsâ

Kara Memi

Nakkaş Osman

Sinan Bey

Şah Kulu

Eserler

Câmiʿü't-Tevârîh

Fatih Albümü

Hünernâme

Nizâmî'nin Hamse'si

Süleymannâme

Şah Tahmasb Şehnâmesi (Houghton Şehnâmesi)

Ekoller

Bizans ve Avrupa Elyazması Resmi (Karşılaştırma)

Memlük Kitap Sanatı

Osmanlı Minyatür Ekolü

Safevi Ekolü (Tebriz, Kazvin, İsfahan)

Konular

Bitki ve hayvan

Koleksiyonlar

Kaynaklar