Şehnâme-i Âl-i Osmân'ın beşinci cildi
Süleymannâme, bağımsız bir kitap değil, Arifî Fethullah Çelebi'nin hanedan tarihini anlatan beş ciltlik Farsça manzum eseri Şehnâme-i Âl-i Osmân'ın son halkasıdır. Arifî, Kanunî Sultan Süleyman'ın atadığı ilk şehnâmeci olarak kabul edilir ve 1561/62'de öldü. İlk ciltler yaratılıştan ve peygamber kıssalarından başlayıp Osmanlı hanedanına ilerler; Commons'ta bu eserin birinci cildinden Âdem ile Havva, Habil ile Kabil'in kurbanı, Tufan ve Hz. İdris sahneleri, dördüncü cildinden ise Osman Gazi ve Orhan Gazi dönemi sahneleri bulunur. Beşinci cilt olan Süleymannâme Kanunî dönemine ayrılmıştır.
Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki H. 1517 numaralı nüsha 1558 dolayında tamamlanmıştır. Hacmi kaynaklara göre 617 yapraktır. Beş ciltlik Şehnâme-i Âl-i Osmân'ın toplamı yaklaşık 60.000 beyit olup son cilt (Süleymannâme) yaklaşık 36.000 beyittir. Kaynaklara göre 65 ile 69 arasında resim sayılır; fark nedeni açıklanmaz.
Şehnâme-i Âl-i Osmân ciltlerinin dağılımı
Commons'taki dosya adları, serinin ciltlerinin bugün farklı yerlerde olduğunu gösterir: birinci ve ikinci ciltler Yûsuf el-Herevî tarafından 1558'de istinsah edilmiş olarak anılır (ikinci cilt resimlerinden biri, Mescid'de Peygamber ve arkadaşları, Los Angeles County Museum of Art'ta M.73.5.446 numarayla bulunur); dördüncü cilt ise Mirzâ Hûy-ı Şîrâzî tarafından 1558 dolayında istinsah edilmiş ve bir özel koleksiyonda yer alır. Bu bilgiler yalnızca Commons açıklamalarına dayanır ve kataloglarla doğrulanmalıdır. Topkapı'daki H. 1517'nin kendi istinsah kaydı ise bu sayfada belirtilmemiştir.
Kanunî dönemi ve kitabın arka planı
Kanunî Sultan Süleyman 1520'de tahta çıktı ve 1566'daki Zigetvar seferinde öldü; dönemi Osmanlı tarihinin en uzun ve en geniş saltanatlarından biri sayılır. Saltanatın başlıca olayları şunlardır: Rodos'un fethi (1522), Mohaç (1526), Viyana kuşatması (1529), Irakeyn seferi (1534-1536), Safevi Devleti ile Amasya Antlaşması (1555). Arifî'nin eseri bu olayları 1558 dolayında, saltanatın sonu henüz gelmemişken resimledi.
Hünernâme'nin ikinci cildi aynı saltanatı 1588 dolayında yeniden resimlemiştir; iki kitap aynı konuyu farklı yıllarda, farklı atölye düzenleriyle anlatır.
Kapsam ve içerik
Kitap, Kanunî'nin tahta çıkışından (1520) 1555 Amasya Antlaşması'na kadar uzanan olayları savaş, kuşatma, av ve resmî kabul sahnelerinde toplar. Kaynaklar resimleri savaşlar, kabuller, avlar ve kuşatmalar olarak sıralar; Rodos kuşatması (1522), Safevi elçilerinin kabulleri ve şehzadelerin 1530 sünnet şenliği kitaptaki sahneler arasındadır. Rodos kuşatması resminde yeniçeriler tüfekle surlara yönelir, Saint-Jean şövalyeleri ise zırhlı biçimde savunur. 1530 sünneti resminde köçekler çalpara eşliğinde dans eder, çalgıcılar eşlik eder.
Diplomatik sahneler ayrı bir yer tutar. Safevi Şahı Tahmasb'ın elçisinin padişah tarafından kabulü, kitabın iki resminde karşımıza çıkar: biri vr. 332a'da (Commons başlığı olayı 1532 olarak tarihler), diğeri vr. 603a'da (Amasya Antlaşması dönemi). İki resim de mimari yapı, çini bezemeli iç mekân ve kalabalık protokol düzeniyle benzer bir kurguyu paylaşır.
Siyasi bir imaj çalışması
Kitap bir imaj düzeltme çalışması olarak yorumlanır: Süleyman'ın yaşlanması ve 1553'te oğlu Şehzade Mustafa'nın idamı sonrasında popülaritesi düşmüştü; kitap onu ilahî olarak seçilmiş "kâmil insan" ve Peygamber'den sonra gelen ikinci kişi olarak sunar. Bu yoruma göre kitap yalnızca bir olay günlüğü değil, bir meşruiyet metnidir; bu yorum tek açıklama değildir.
Kitap halka dağıtılmak için yapılmamıştır; saray seçkinlerine ve hanedan arşivine hitap eder. Bu yönüyle Hünernâme ve Şehinşahnâme ile aynı kurumsal geleneğin bir parçasıdır.
Üslup
Resimler yoğun renkli, geometrik desenli ve kompozisyon bakımından kuşak veya katmanlar hâlinde düzenlenmiştir. Osmanlı askerleri kırmızı külahlı beyaz sarıklarıyla, yabancılar ise kendi giysileriyle ayırt edilir; böylece kalabalık sahnelerde taraflar kolay okunur. Saray iç mekânları çini ve kafes desenleriyle bölmelere ayrılır; ressam her bölmeye farklı bir grup yerleştirir. Metin satırları resim alanının içine yazılmıştır.
Resimleri yapan ressamların adları bilinmez; beş kadar adı bilinmeyen sanatçıdan söz edilir. Esin Atıl'ın "Süleymanname: The Illustrated History of Süleyman the Magnificent" (1986) çalışması, kitabın standart monografisidir; Commons'taki bazı görseller bu yayından alınmıştır.
Matrakçı'nın Süleymannâme'siyle karıştırılmamalıdır
Aynı adı taşıyan başka bir eser daha vardır: Matrakçı Nasuh'un Süleymannâme'si. TDV'ye göre bu eser, Mecmaʿu't-Tevârîh adlı serisinin dördüncü cildini oluşturur; Süleyman'ın saltanatını 1520-1537 arasında (Topkapı Revan Köşkü 1286) ve sonraki seferlerle ilgili başka nüshalarda işler. Arifî'nin eseri Farsça manzumdur ve saray figür resimleriyle bilinir; Matrakçı'nın eseri ise ayrı bir yazar ve ressamın, farklı bir metnidir.
Sanatçılar
Hamiler
Benzer eserler
Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn
Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn, Matrakçı Nasuh'un Kanunî Sultan Süleyman'ın Irakeyn (Irak ve İran) seferi…
Oku
Hünernâme
Hünernâme, III. Murad döneminde şehnâmeci Seyyid Lokmân'ın kaleme aldığı, Nakkaş Osman ve ekibinin resimlediği, Osman…
Oku
Surnâme-i Hümâyûn
Surnâme-i Hümâyûn, III. Murad'ın oğlu Şehzade Mehmed'in 1582'deki sünnet düğününü, İntizâmî'nin düzyazı metni ve…
Oku
Şehinşahnâme
Şehinşahnâme, Seyyid Lokmân'ın III. Murad'ın saltanatını Farsça manzum olarak anlattığı, Nakkaş Osman ve ekibinin…
Oku
Şehnâme-i Türkî
Şehnâme-i Türkî, Firdevsî'nin Şehnâme'sinin Türkçe çevirilerinin genel adıdır; en eskisi Şerîfî'nin 1511'de Kahire'de…
Oku
Târîh-i Sultân Bâyezîd
Târîh-i Sultân Bâyezîd, Matrakçı Nasuh'un II. Bayezid dönemini (1481-1512) anlattığı ve yaklaşık on kale ile liman…
OkuEkoller
Konular
Av ve eğlence
Av ve eğlence sahneleri, kitap resminde hükümdarın saray dışındaki hayatını gösterir: atlı av, doğan ve tazı,…
Oku
Saray ve tören
Saray ve tören konusu, hükümdarın tahtını, kabul merasimlerini, sünnet ve düğün şenliklerini ve devlet alaylarını…
Oku
Savaş ve sefer
Savaş ve sefer, İslam dünyası kitap resminde en sık işlenen konulardan biridir: Osmanlı, Timurlu ve Safevî…
Oku
Şehir ve harita
Şehir ve harita konusu, kitap resminde şehirlerin, kalelerin ve yolların kuşbakışı ya da plan-görünüş karışımı…
OkuTeknikler
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.