Surlarla çevrili İstanbul yarımadasının kuşbakışı resmi; kırmızı çatılı yapılar ve solda Haliç'te gemiler. — Matrakçı Nasuh, İstanbul yarımadası (ayrıntı); Beyân-ı Menâzil, 1537–38.İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Bakış noktası yok, bilgi var

Avrupa'da 15. yüzyıldan itibaren yaygınlaşan tek noktalı perspektif, resmi bir pencereden bakılan sahne gibi kurar. İslam kitap resminde ise amaç bir bakış açısını yeniden kurmak değil, hikâyeyi anlatmak için gerekli bütün bilgiyi göstermektir. Ufuk çizgisi yüksektir; zemin yukarı doğru kalkar, mekân yatay bantlar hâlinde yukarı doğru katlanır ve uzaktaki nesneler küçülmek yerine daha yukarıda ve çoğu zaman aynı ölçekte görünür.

Bir odanın duvarı kesit gibi açılır, içindekiler görünür; dışarıdaki bahçe aynı sayfada yukarıdan gösterilir. Böylece bir kapı, bir pencere, bir halı ve bir figür bir arada okunur; hiçbiri öbürünü gizlemez.

Matrakçı Nasuh'un şehirleri

Bu yöntemin Osmanlı'daki en iddialı uygulaması Matrakçı Nasuh'un şehir levhalarıdır. Matrakçı şehirleri ve kaleleri insansız, geniş görünümlü olarak çizmiş, İstanbul levhasında neredeyse her sokak ve yapıyı kaydetmiştir. Resimdeki İstanbul yarımadası ayrıntısında surlar yarımadayı çevreler, camiler ve kırmızı çatılı evler bloklar hâlinde sıralanır, yapıların hepsi aynı anda hem yukarıdan hem cepheden okunabilir; solda ise Haliç'te gemiler yandan çizilmiştir.

Halep levhasında ortadaki kale tepesi ve hendek, çevresindeki mahalleler ve en dışta surlar ayrı kuşaklar hâlindedir. Diyarbakır levhasında şehir, dört kenarı surlu bir dikdörtgendir ve içindeki yapılar planda bir araya sığdırılmıştır. Bu çizimler harita ile resim arasındaki sınırı gösterir.

Birbirine köprülerle bağlı dörtgen surlu bölümler; bir bölümde yanan şehir, suda direkler. — Szigetvár kuşatmasının safhalarını gösteren Osmanlı minyatürü; plan ve görünüşü birleştiren kuşbakışı anlatım.G. Fehér, Török miniatúrák taraması (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Savaşta mekân

Szigetvár kuşatmasının safhalarını gösteren Osmanlı minyatüründe bir nehrin iki yakasında birbirine köprülerle bağlanan dörtgen surlu bölümler vardır: üstte içinde yapı bulunan sağlam bir kale, altındaki iki bölümde ise yanan yapılar görülür. Ölçek önemden doğar; sahne bir anlık görüntü değil, zamana yayılmış bir olay şemasıdır. Yani mekân aynı zamanda zamanı da gösterir: sayfanın yukarısı bir aşamayı, aşağısı sonraki aşamayı anlatabilir.

Bu tür kuşbakışı çizimler savaş ve sefer resimlerinde sık görülür ve komutanların planlama ya da hatırlama ihtiyacına yanıt verir.

18. yüzyıl ve derinlik

TDV İslâm Ansiklopedisi Levnî maddesine göre sanatçı kalabalık kompozisyonlarda daha büyük bir derinlik kurmuştur. 1720 şenliği levhalarında deniz, kıyı yapıları, ağaçlar ve gökyüzü daha geniş bir manzara olarak kurulur; bu, Batı etkisinin görsel sonucu olarak yorumlanır. Ancak bu etki çok yavaş ve kısmi olmuştur: aynı sayfada hem derinlik hem de yükseltilmiş ufuk bir arada bulunabilir.

Timurlu mekânı ve Mi'rac levhası

TDV İslâm Ansiklopedisi, Timurlu dönemini (15. yüzyıl) minyatürün altın çağı sayar ve Behzad'ın insan hareketine ve duyguya gerçekçilik getirdiğini söyler. Bu dönemin resimlerinde mekân genellikle bir dizi mimari kesit ve bahçe parçasından kurulur. 1494-95 tarihli Hamse'nin Mi'rac levhasında aşağıda Kâbe'nin ve çevresindeki yapıların plan ve cephe karışımı bir görünümü, yukarıda ise altın bulutların ve meleklerin kapladığı gök vardır. Resmin iki bölgesi farklı mekân mantığıyla kurulmuştur: yer plan olarak, gök ise yüzey olarak gösterilir.

Şah Tahmasb Hamse'sindeki Mi'rac levhasında ise yer yoktur; resmin bütününü gökyüzü kaplar. Bu iki örnek, mekânın bir sahneden diğerine ne kadar farklı kurulabildiğini gösterir.

Adım adım

Ufku yükselt
Sayfanın üst üçte birine yakın bir yere ufuk çizgisi konur; zemin yukarı doğru uzanır.
Kesit aç
İç mekân bir duvarı kaldırarak ya da kesit gibi açılarak gösterilir.
Katman kur
Tepeler, surlar ve yapılar yatay bantlar hâlinde üst üste dizilir; her bantta kendi ölçeği vardır.
Boşluğu doldur
Bitki, bulut ve süslemelerle boş kalan alanlar doldurulur.
Ölçeği önem belirler
Hükümdar, sancak ve ana figür daha büyük ya da daha geniş boşluklu çizilir.

İlgili terimler

Sanatçılar

Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz) · 15. yüzyılın ortası – yaklaşık 1535

Behzad

Kemâleddin Behzâd, Timurlu Herat'ında yetişen, 1522'de Tebriz kitabhanesinin başına getirildiği anlatılan ve Fars…

Perspektif ve mekan

Bakış noktası yok, bilgi var

Matrakçı Nasuh'un şehirleri

Savaşta mekân

18. yüzyıl ve derinlik

Timurlu mekânı ve Mi'rac levhası

Adım adım

İlgili terimler

Sanatçılar

Behzad

Levnî

Matrakçı Nasuh

Nakkaş Osman

Eserler

Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn

Cerrâhiyyetü'l-Hâniyye

Hünernâme

Kitâb-ı Bahriyye

Sa'di'nin Bostan'ı (Kahire Bostan'ı)

Surnâme-i Hümâyûn

Ekoller

Bizans ve Avrupa Elyazması Resmi (Karşılaştırma)

Celâyirli Kitap Resmi (Bağdat ve Tebriz)

Osmanlı Minyatür Ekolü

Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz)

Konular

Savaş ve sefer

Şehir ve harita

Koleksiyonlar

Kaynaklar