Metin: bir bahçenin on kapısı
Bostan ("Meyve Bahçesi"), Sa'dî'nin 1257'de Şiraz'da Salgurlu hükümdarı Atabeg Ebû Bekir b. Sa'd'a sunduğu mesnevidir. Eser bir bahçenin on kapısı gibi on bölüme ayrılmıştır: adalet, ihsan, aşk, tevazu, rıza, kanaat, terbiye, şükür, tövbe ve münacat. Her bölümde kısa hikâyeler yer alır: bir padişah ile çoban, bir kadı, bir dilenci ya da bir derviş, ahlâkî bir sonuca götürür. Sa'dî'nin sade, akıcı ve atasözü kıvamındaki dili, kitabı Fars edebiyatının en çok okunan eserlerinden biri yaptı.
Sa'dî'nin ertesi yıl yazdığı düzyazı ağırlıklı Gülistan ile birlikte bu kitap, İran, Orta Asya, Hindistan ve Osmanlı'da mektep ve medrese okumalarının parçası oldu. Osmanlı'da Bostan için şerhler de yazılmıştır (Sûdî-i Bosnevî gibi); bu sayfanın konusu resimli nüsha olduğundan metin geleneğinin ayrıntısı verilmemiştir.
1488 Kahire nüshası
Kahire nüshası, hicrî 893 (1488) tarihli bir metin kolofonuna sahiptir ve Herat'ta Sultan Hüseyin Baykara'nın kitaphanesi için hazırlandı. Hattat Sultan Muhammed Nûr, Timurlu hat sanatının büyük adı Sultan Ali Meşhedî'nin öğrencisi olarak anılır. Kitap bugün Mısır Millî Kütüphanesi'nde (Dâru'l-Kütüb) Adab Fârisî 22 numarasıyla saklanır. Aynı kütüphanede, Sultan Ali Meşhedî'nin 1488 tarihli bir Bostan nüshası da Adab Fârisî 908 numarasıyla saklanır; kaynaklarda iki numara yan yana anılır.
Nüshada Behzad'a bağlanan çifte sayfa başlangıç resmi ve dört tam sayfa resim bulunur. Resimlerde "Behzad'ın işi" anlamına gelen ibareler görülür; bunlar kimi yerde bir nesnenin üzerine küçük imza olarak, kimi yerde mimariye gömülü yazıt olarak yerleştirilmiştir (örneğin 30b yaprağındaki resimde). Bu yazılı kanıt, nüshanın Behzad'a atfı en sağlam eser olarak anılmasını sağlar. Başlangıç resminin Behzad'a mı yoksa Mirek'e mi ait olduğu ise ayrıca tartışılır; bkz. Behzad.
Resimler
"Yusuf Züleyha'nın İsteklerinden Kaçıyor" (52b yaprağı), Sa'dî'nin Yusuf kıssasından aldığı sahnedir. Ressam, çok katlı bir sarayı kesit gibi gösterir: merdivenler, kapılar, balkonlar, çinili duvarlar ve süslü yüzeyler bir arada işlenir; kaçış ve kovalama sahnesi bu katlı mekânlarda geçer. Bir yorum, resimdeki yedi kilitli odayı Sufî sembolizmindeki "yedi iklim" ile ve sarayı maddî dünyayla ilişkilendirir; Yusuf'un güzelliği ise ilâhî güzelliğin metaforu olarak okunur. Merkezdeki kemerin çevresinde Câmî'nin, krem renkli panellerde Sa'dî'nin dizeleri yer alır. Bütün olay tek bir resimde, yani birden çok anı bir arada gösteren bir kompozisyonla anlatılır.
"Şair, Kadının Divanında" (30b yaprağı) bir mahkeme ve medrese sahnesi, "Camide Dilenci" ise bir cami avlusunda yaşayan insanların gündelik ve sosyal ilişkilerini gösterir. Bu iki resim Behzad'ın sahneleri tek bir mekânda çok kişiyle kurma, her kişiye ayrı bir ifade ve duruş verme yeteneğinin örnekleri sayılır. Mimari ayrıntılar, çatı, kemer ve çini desenleri geniş bir yer tutar ve perspektif yerine yüksek bakış ve katlanmış düzlemler kullanılır; bkz. Perspektif ve mekan.
Başlangıç resmi
Çifte sayfa başlangıç resmi, bir bahçe ve avlu mekânında toplanmış kişileri gösterir. Bu tür başlangıç resimleri çoğu zaman hamiyi ve sarayın ideal hâlini sunar; metnin ahlâkî öğretileri ise sonraki sayfalarda başlar. Resmin yalnızca sağ yarısı bu sitede yer alır.
Tartışmalar ve etkisi
Kahire Bostan'ı, Behzad hakkında yazılan bütün çalışmaların çıkış noktasıdır: imzalı veya yazıtlı resimler başka sayfalardaki atfın ölçütü olarak kullanılır. Yine de kimin hangi ayrıntıyı yaptığı, çifte başlangıç resminin atfı, Sultan Muhammed Nûr'un kitaptaki rolü ve iki Kahire nüshasının birbiriyle ilişkisi tartışmalıdır. Kahire nüshası ayrıca "ressamın imzalanmış eseri" kavramının 15. yüzyıl sonu Herat'ında nasıl doğduğunu anlamak için de kullanılır; bkz. Timurlu Ekolü (Herat ve Şîraz), Tersim ve kompozisyon.
Sanatçılar
Hamiler
Benzer eserler
Kelîle ve Dimne
Kelîle ve Dimne, Hint kökenli Pançatantra'nın Pehlevîceye, ondan İbnü'l-Mukaffa tarafından Arapçaya (yaklaşık 750)…
Oku
Nizâmî'nin Hamse'si
Hamse, Nizâmî-i Gencevî'nin 12. yüzyılda yazdığı, Mahzenü'l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker ve…
Oku
Zafernâme (Şerefeddin Ali Yezdî)
Zafernâme, Şerefeddin Ali Yezdî'nin Timur'un seferlerini ve saltanatını övgü diliyle anlattığı, 1424–1425'te…
OkuEkoller
Konular
Aşk hikâyeleri
Aşk hikâyeleri, Doğu minyatürünün en sevilen edebî konularıdır: Leylâ ile Mecnûn, Husrev ile Şîrîn, Yusuf ile Züleyha…
Oku
Gündelik hayat
Gündelik hayat resimleri, esnaf, müzisyen, oyuncu ve kalabalıkları gösterir; Osmanlı'da bu konunun en zengin kaynağı,…
Oku
Peygamber kıssaları
Peygamber kıssaları, Hz. Muhammed'in hayatını ve önceki peygamberlerin hikâyelerini anlatan resimlerdir; bu…
Oku
Saray ve tören
Saray ve tören konusu, hükümdarın tahtını, kabul merasimlerini, sünnet ve düğün şenliklerini ve devlet alaylarını…
OkuTeknikler
Perspektif ve mekan
Doğu minyatüründe mekân tek bir bakış noktasından değil, bilinmesi gereken her şeyi göstermek üzere kurulur: plan,…
Oku
Renk ve sembolizm
Renk ve sembolizm, kitap resminde rengin hem malzeme sınırlarından hem anlam yüklerinden doğan işlevini anlatır;…
Oku
Tersim ve kompozisyon
Tersim, minyatür ve tezhipte desenin kâğıda önce kalemle çizilmesi ve yerleştirilmesi aşamasıdır; kompozisyon ise…
OkuKaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.