Yazar ve amaç
Pîrî Muhyiddin, yaklaşık 1470'te Gelibolu'da doğdu; amcası Kemal Reis ile Akdeniz'de korsanlık yaptı, sonra Bayezid ve Süleyman dönemlerinde Osmanlı hizmetine girdi. TDV İslâm Ansiklopedisi, onun 1513 ve 1528 tarihli iki dünya haritası çizdiğini ve 1513 haritasının yeni keşifleri gösteren günümüze ulaşmış en eski dünya haritası olarak anıldığını belirtir. 1547'de Hint Okyanusu kaptanı oldu, 1549'da Aden'i aldı, 1552'de Hürmüz'ü almaya çalıştı ve başarısızlık sonrası suçlanarak yaklaşık 1553'te Mısır'da idam edildi.
Kitâb-ı Bahriyye, "denizcilik kitabı" demektir. Kitap, Akdeniz'de gemicilik yapan kaptanlar için pratik bir rehberdi: limanların girişi, rüzgârlar, tatlı su kaynakları, kayalıklar ve kaleler ayrı ayrı anlatılır. Pîrî Reis bunu kendi deneyimine ve derlediği kaynaklara dayandırdı. İlk redaksiyon 1511-1521 arasında hazırlandı; 1521'de Kanunî'ye sunulduğu belirtilir.
İki redaksiyon
Kitabın birinci hâli 130 bölümlüdür, ikinci hâli ise 1526'da tamamlanmış ve 210 bölüme ulaşmıştır; TDV birinci hâlin 134, ikincinin 223 haritası olduğunu bildirir. Bu iki sayım ölçütü farklıdır (bölüm ve harita) ve birbiriyle doğrudan karşılaştırılamaz. İkinci redaksiyon, Sadrazam Pargalı İbrahim Paşa'nın isteğiyle hazırlandı ve denizcilik kuramı, pusula kullanımı, yıldızlarla seyir ve fırtına tahminine dair bölümler ekledi. Ayrıca Hint Okyanusu'nun ayrıntılı Osmanlı anlatımlarından birini ve Amerika ile Hindistan'a yapılan son Avrupa seferlerine dair bilgileri içerir.
Kitap 16. yüzyılın ortasından sonra çok kopyalandı. Bir derleme, 40'tan fazla nüshayı sayar ve toplamda 5700'den fazla haritadan söz eder. Nüshalar arasında Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki Ayasofya 2612 (1526 redaksiyonuyla ilişkilendirilir), Topkapı'daki B. 338, Bologna Üniversitesi'ndeki Marsili 3609 (204 harita), Paris'teki Bibliothèque nationale'de Ms. turc 220 (birinci redaksiyon) ve Baltimore'daki Walters Art Museum'da W.658 (17. yüzyıl sonu - 18. yüzyıl başı) vardır.
Portolan geleneği
Portolan, ortaçağın sonlarından beri Akdeniz denizcilerinin kullandığı, kıyı çizgisini, limanları ve pusula yönlerini gösteren deniz haritası türüdür. İtalyan, Katalan ve Portekizli haritacılar bu geleneği geliştirdi; Pîrî Reis ise Osmanlı denizciliğinin bu birikimini Türkçeye aktardı. Kitap Çanakkale Boğazı'ndan başlar ve Akdeniz kıyısını saat yönünün tersine izler; emniyetli limanlar, kıyıdaki tehlikeler, tatlı su kaynakları ve kaleler anlatılır.
Kitaptaki haritalar yalnızca kıyıyı göstermez; Rodos, Limni, Sicilya gibi adalar bütün olarak, Kahire ve İskenderiye gibi şehirler ise kuş bakışı olarak çizilir. Walters nüshasındaki Nil haritası ise Mısır'ın iç kısımlarını da gösterir. Bu çeşitlilik, kitabın yalnızca bir kılavuz değil, aynı zamanda coğrafi bir görsel derleme olarak da okunabildiğini gösterir.
Haritalar
Kitabın haritaları, portolan geleneğinin kıyı haritalarıdır: kıyı çizgisi kalın ve ayrıntılıdır, iç bölge ise çoğunlukla boş bırakılır; rüzgâr gülleri ve pusula çizgileri sayfalara yayılır. Dağlar renkli kabartı kıvrımları, kentler ise küçük yapı gruplarıyla gösterilir. Limni, Rodos ve Sicilya gibi adalar bu düzenle işlenir. Walters nüshasındaki haritalar renklidir; BnF'deki ilk redaksiyonda ise çizim daha sadedir.
Bazı şehirler ayrı kuş bakışı resimlerle verilir. Walters nüshasında Kahire ve İskenderiye, 1629 tarihli bir nüshada ise İstanbul, Üsküdar ve Adalar kuş bakışı verilir. Bunlar, şehir ve harita temasında Beyân-ı Menâzil'deki şehir portrelerinin deniz tarafından gören karşılığı gibidir. Commons açıklamasına göre Pîrî Reis'in 1526 tarihli orijinal nüshasındaki İstanbul çizimi kayıptır ve 1629 tarihli nüshadaki çizim, orijinalden 103 yıl sonra yapılmıştır.
Bilimsel ve sanatsal değer
Kitap, Osmanlı kartografyasının en bilinen eserlerinden biridir. Bilimsel açıdan önemi, 16. yüzyıl Akdeniz'ini bir Osmanlı gözüyle anlatmasıdır. Sanat açısından ise haritalar, mekân temsili ve renk kullanımı bakımından saray minyatürünün dışında, ama onunla akraba bir görsel dil sunar.
Tartışmalar
Kitâb-ı Bahriyye'nin nüshaları birbirinden farklıdır; bunun nedeni birden çok redaksiyon ve sonraki kopyacıların eklemeleri olabilir. Sayı farkları (130 veya 134 bölüm/harita, 210 veya 223) nüsha seçimine ve sayım ölçütüne bağlanabilir. Pîrî Reis'in 1513 tarihli dünya haritası kitabın bir parçası değildir; kitaba ait dünya haritaları ise sonraki nüshalarda bulunur (Walters nüshasındaki oval dünya haritası gibi).
Görseller
Hamiler
Benzer eserler
Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn
Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn, Matrakçı Nasuh'un Kanunî Sultan Süleyman'ın Irakeyn (Irak ve İran) seferi…
Oku
Târîh-i Sultân Bâyezîd
Târîh-i Sultân Bâyezîd, Matrakçı Nasuh'un II. Bayezid dönemini (1481-1512) anlattığı ve yaklaşık on kale ile liman…
Oku
Âlât-ı Rasadiyye li-Zîc-i Şehinşâhiyye
Âlât-ı Rasadiyye li-Zîc-i Şehinşâhiyye, Takiyüddin er-Râsıd'ın İstanbul Rasathanesi'nde (1577-1580) kullandığı gözlem…
OkuEkoller
Konular
Teknikler
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.