Matrakçı'nın tarih kitapları
Matrakçı Nasuh, tarih, topografya ve matematik alanlarında eser verdi. Kanunî döneminin tarihini anlatan Süleymannâme'si, TDV'ye göre Mecmaʿu't-Tevârîh'in dördüncü cildidir. II. Bayezid dönemini anlatan Târîh-i Sultân Bâyezîd de onun tarih eserlerinden biridir. TDV'ye göre eser, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde Revan Köşkü 1272 numarada saklanır ve resimlerini Matrakçı kendi eliyle yapmıştır. Metin, II. Bayezid'in 1481'den 1512'ye kadarki saltanatını, onun savaşlarını ve fetihlerini anlatır.
British Library'deki Add. 23586 numaralı, yazarı belli olmayan bir yazmanın, üslup ve dil bakımından bu esere benzediği ve Matrakçı'ya ait olabileceği düşünülür (TDV). Bu görüş kesinleşmiş değildir; bir olasılık olarak anılır.
Matrakçı'nın diğer eserleri
TDV'ye göre Matrakçı'nın tarih alanındaki diğer eserleri şunlardır: 1538 Karaboğdan seferini anlatan Fetihnâme-i Karaboğdan (Topkapı Revan Köşkü 1284/2, vr. 105b-122a; Aurel Decei tarafından 1953'te yayımlandı), Süleyman'ın saltanatını anlatan Süleymannâme (Revan Köşkü 1286; başka nüshaları Marburg Devlet Kütüphanesi'nde ve çeşitli yerlerde) ve Irakeyn seferini anlatan Beyân-ı Menâzil. Bu eserlerin ortak yanı, kitabı yazanın aynı zamanda resmi yapan kişi olmasıdır; Târîh-i Sultân Bâyezîd de bu özelliği taşır. Matrakçı'nın ressam, tarihçi, matematikçi ve silah eğitmeni olarak çok yönlü bir saray mensubu olduğu bilinir; bu çok yönlülük, kitaplarında tarih anlatısı, harita ve resmin bir arada bulunmasını açıklar.
II. Bayezid dönemi ve kitabın konusu
II. Bayezid (1481-1512), Fatih Sultan Mehmed'in oğlu olup yaklaşık otuz bir yıl saltanat sürdü. Dönemin başlıca olayları şunlardır: Kardeşi Cem Sultan'la taht mücadelesi (1481-1482), Kili ve Akkirman'ın alınması (1484), Venedik'le savaş (1499-1503) ve bu savaşta İnebahtı, Modon ve Koron'un Osmanlı'ya geçmesi, Safevi hareketinin yükselişi ve oğulları arasındaki taht mücadelesi. Matrakçı'nın kitabı, bu olayları, özellikle kale ve liman fetihlerini hem metinde hem resimde vurgular.
Resimlerde yer alan Kili, Akkirman, İnebahtı, Modon ve Koron, sultanın fetihleri arasında anılan yerlerdir. Kaynaklara göre kitabın resimleri bu liman ve kalelere ayrılmıştır; bu yaklaşım Matrakçı'nın Beyân-ı Menâzil'deki şehir portrelerinin geriye dönük bir tarihe uygulanmasıdır.
Resimler: sınır kaleleri ve limanlar
Eserin resimleri kitabın şehir ve harita yönünü öne çıkarır. Bir araştırmaya göre kitapta yaklaşık on görünüm vardır: Kili, Akkirman, Avarna, İnebahtı, Modon, Koron ve Gülek kaleleri ve bazı gemi çizimleri. Kili ve Akkirman, II. Bayezid döneminde 1484'te Karadeniz'in kuzeybatı kıyısında alınan yerlerdir; İnebahtı, Modon ve Koron ise Venedik'le yapılan savaşta (1499-1503) alınmıştır. Bu sayfada İnebahtı (Lepanto) ve Koron görünümleri gösterilir.
Bu resimlerde şehir, kuş bakışı bir planla, evler ve surlarla birlikte gösterilir. Liman kentlerinde deniz tarafı, kıyıdaki gemilerle belirtilir: Koron resminde önde kırmızı kadırgalar, geride dağlar vardır. İnebahtı resmi iki sayfaya yayılır. Üslup, Matrakçı'nın Beyân-ı Menâzil'deki yöntemini sürdürür.
Portolan benzerliği
Bu görünümler için bir araştırma, Avrupa portolan tarzı liman çizimlerine benzerlikten söz eder. Bu benzerlik, Matrakçı'nın Avrupa kaynaklı kent görünümlerinden yararlanmış olabileceğine işaret eden bir ipucu olarak yorumlanabilir; ancak bu yorum kanıtla desteklenmiş değildir ve konu tartışmalıdır. Aynı yüzyılda Kitâb-ı Bahriyye de kıyıları benzer bir kuş bakışı ve liman odaklı bakışla anlatır.
Tarihlendirme
Eserin 1540 dolayında yapıldığı kabul edilir; bazı kaynaklar 1540-1550 aralığını verir. Bu tarih, Matrakçı'nın Kanunî dönemindeki diğer eserleriyle yakındır: Beyân-ı Menâzil (1537-1538) ve Fetihnâme-i Karaboğdan (1538) kısa bir süre önce hazırlanmıştır. Bu yüzden Târîh-i Sultân Bâyezîd, ressamın şehir görünümü yöntemini tarih anlatısına uygulamasının bir örneği olarak okunur.
Tartışmalar ve sınırlar
İlk sorun resim sayısıdır: bir kaynak on, bir başkası ise "kalan dört görünüm" şeklinde yalnızca Morea limanlarından söz eder; bu, tam sayımın katalogla yapılması gerektiğini gösterir. İkinci sorun Add. 23586 nüshasının yazarıdır. Üçüncüsü, kitaptaki resimlerin hepsinin Matrakçı'ya ait olup olmadığıdır; TDV bunları ressamın kendisine bağlar. Bu sayfa yalnızca doğrulanabilen bilgileri içerir.
Sanatçılar
Hamiler
Benzer eserler
Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn
Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn, Matrakçı Nasuh'un Kanunî Sultan Süleyman'ın Irakeyn (Irak ve İran) seferi…
Oku
Kitâb-ı Bahriyye
Kitâb-ı Bahriyye, Pîrî Reis'in Akdeniz ve Ege kıyılarındaki limanları, burunları ve adaları harita ve yelken…
Oku
Süleymannâme
Süleymannâme, Arifî Fethullah Çelebi'nin Farsça manzum Şehnâme-i Âl-i Osmân'ın beşinci cildi olarak Kanunî Sultan…
OkuEkoller
Konular
Koleksiyonlar
Kaynaklar
Bu sayfa özet bilgi verir; tarihler ve atıflar kaynaklara göre değişebilir. Hata gördüyseniz düzeltme önerin. Son güncelleme: 10.10.2026.