Altın varakla kaplı bir çerçevenin köşesinde, akik uçlu bir alet varağın üzerinde duruyor. — Akikle perdahlanmaya hazır yaldızlı çerçeve (Avrupa çerçeve yaldızı). Mühre ile yapılan perdahın mantığı yazmalardakiyle aynıdır.Juangonzalez64 (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Altının sayfadaki işi

Altın İslam kitap sanatında yalnızca süs değil, ışığın ve değerin görsel karşılığıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin tezhip maddesi, tezhibin altın (zerkûb, varak ve sulu altın), çeşitli pigmentler ve mühre gibi aletlerle yapıldığını belirtir. Altın yüzeyler minyatürde gökyüzünü, tepeleri ve zeminleri, tezhipte ise zemin ve çerçeveleri doldurur; Kur'an sayfalarında âyet işaretleri, sûre başlıkları ve çerçeve çizgileri altınla yapılır.

Sitedeki 1555-56 tarihli Safevî Kur'an'ı, altın âyet işaretleri, mavi ve altın kenarlıkları ve altın sûre başlıklarıyla bu kullanımın tipik örneğidir. Herat'ta yapıldığı kaydedilen bir Safevî Kur'an yaprağında ise yazının kendisi altın bir zemin üzerinde siyahla yazılmış, çevresi lâcivert, kırmızı ve altınla yoğun bir tezhiple çevrilmiştir.

Sulu altın nasıl yapılır

İnce bir altın yaprak arap zamkı ve suyla ezilerek macun kıvamına getirilir; ince toz hâline gelen altın boya kıvamına gelene kadar işlenir. Bu karışım "sulu altın" olarak adlandırılır ve kalem ya da fırçayla sürülür. Çağdaş hattat Mohamed Zakariya ise farklı tonlar elde etmek için 12 ile 23,2 ayar arasında beş altın alaşımı kullandığını, altını kalem ve fırçayla uyguladığını ve ardından istenen dereceye kadar perdahladığını yazar.

Bu, tarihî yazmalardaki altının tonunun neden değişebildiğini anlamaya da yardımcı olur: ton alaşıma ve perdahın derecesine bağlıdır.

Lâcivert ve altın tezhipli, ortada siyah nesih yazı bulunan Kur'an sayfası. — Kur'an, Safevî İran, 963/1555–56: altın âyet işaretleri, mavi ve altın kenarlıklar, altın sûre başları. Christie's kataloğu kaydı.Christie's (Commons) · Kamu malı · Kaynak

Perdah: parlaklığın sırrı

Altın sürüldükten ve kuruduktan sonra yüzey mühre ile ovulur. Türkiye'nin Ustaları, altın kısımların ucunda cilalı akik bulunan mühre ile parlatıldığını belirtir. Perdah yüzeyi sıkıştırıp parlatır; parlaklık yalnızca altının kendisinden değil, işlemin son adımından da gelir.

Sitedeki yaldızlı çerçeve fotoğrafı, akik uçlu bir aletin altın varağı perdahlamasını gösterir. Bu bir Avrupa çerçevesidir ve yazma tezhibinden farklı bir iştir, ancak akikle perdahlama mantığı aynıdır: sert, düz ve pürüzsüz bir taş altın yüzeyi bastırır ve parlatır.

Gümüş ve karardığı yerler

Altın havayla tepkimeye girip kararmaz; gümüş ise yükseltgenir: suyu göstermek için kullanılan gümüş zamanla kararıp kaba siyah lekeler bırakır. Bir yazmada siyah kalmış "su" ya da "parıltı" bölgesi çoğunlukla gümüştür.

Altın ortaya, siyah yazılı Kur'an sayfası ve çevresinde yoğun lâcivert, kırmızı ve altın tezhip. — Kur'an yaprağı, Herat, Safevî dönemi, 16. yüzyıl; Cleveland Museum of Art 1924.746.2.a. Altın zemin üzerine yazı ve altınla çizilmiş çerçeve.Cleveland Museum of Art (CC0) · CC0 · Kaynak

Kabuk altın

Kabuk altın (shell gold), gerçek altın parçacıkları ile arap zamkından yapılan bir boyadır; adı, Orta Çağ sanatçılarının boyaları deniz kabuklarında tutmasından gelir. Altın, kuyumcu atıklarından ya da ezilmiş altın varaktan elde edilir; balla öğütülüp suyla yıkanarak ballardan arındırılır, kurutulur ve yoğun arap zamkı eklenir. Fırça ya da parmak ucuyla sürülür; nefesin nemiyle yeniden canlandırılabilir ve ayrı bir yapıştırıcı gerektirmez. Bu özellik, onu yaldızlı yüzeylerdeki hasarların onarımında kullanılan bir malzeme yapmıştır.

Osmanlı kaynaklarındaki "sulu altın" ile aynı mantığa dayanır; aralarındaki ayrıntı farkları atölyeden atölyeye değişir.

Altın serpme ve altın zemin

Altın yalnızca çizgide ve zeminde değil, serpmede de kullanılır. Fars minyatürlerinde kenar boyanmadığı yerlerde kâğıt altın varakla serpilir. Sitedeki Mantıku't-tayr sayfasında ebru zeminin üzerine ince altın parçaları serpilmiştir; kırmızı zeminli beyit levhasında ise zemin tek renk bırakılmış, altın yalnızca çerçeve çizgisinde görünür. Selim Divanı sayfasında olduğu gibi, altın tepeler minyatürde bütün zemini kaplayabilir; hayvanlar ve figürler bu zeminin önünde görünür.

Altın ve cilt

Altın yalnızca iç sayfalarda değil, ciltte de kullanılır. Türkiye'nin Ustaları, Osmanlı cildinin I. Süleyman döneminde (1520-1566) olgunlaştığını ve altın yaldızlı şemse ile köşebentin standart hâle geldiğini belirtir. Sitedeki Osmanlı ciltlerinde de koyu meşin üzerine basılı altın çerçeve ve orta süs görülür (cilt).

Adım adım

Altını hazırla
İnce altın yaprak arap zamkı ve suyla ezilir; ince toz hâlinde boya kıvamına getirilir.
Deseni çiz
Altın yüzeyin yeri önceden kalemle işaretlenir; altın ilk katman olarak sürülür.
Altını sür
Fırça ya da kalemle sulu altın deseni doldurur; kuruması beklenir.
Perdahla
Altın kurduktan sonra mühre ile ovulur; yüzey parlayana kadar tekrarlanır.
Renkleri ekle
Türkiye'nin Ustaları'na göre altın temelden sonra boyalar kat kat uygulanır, en sonda ince ayrıntılar işlenir.